Τετάρτη 1 Αυγούστου 2012


ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ από το βιβλίο του Ευάγγελου Αρεταίου
«ΤΣΙΚΜΑΖ, Ένα αδιέξοδο στην Πόλη»
 [ εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ 2010,σελ. 88-90/100-101 ]

... Για μας ( τους Ρωμιούς ) είναι η Πόλη, το Πέραν, τα Πριγκηπόνησα. Για τους Εβραίους μπορεί να είναι τα Ιεροσόλυμα και ύστερα οι πόλεις της Πολωνίας, της Ουκρανίας και της Γερμανίας απ`όπου τους ξερίζωσαν οι ναζί για να τους δολοφονήσουν. Για τους Αρμένιους μπορεί να είναι το Βαν, το Καρς και ποιος ξέρει πόσα και πόσα χωριά και πόλεις της Ανατολίας. Για τους Πιε Νουάρ, τους Γάλλους εποίκους της Αλγερίας, μπορεί να είναι το Οράν. Ο καθένας έχει τα φαντάσματά του, τις σκιές του, και σιγά-σιγά οι σκιές μετατρέπονται σε ουτοπίες , σε χαμένες πατρίδες, σε εθνικές τραγωδίες και κλαίμε και φωνάζουμε. Και αντί να μαθαίνουμε, αντί να τα λέμε όλα αυτά τα εγκλήματα στις επόμενες γενιές, τις δικές μας και των άλλων, και να τα καταδικάζουμε όλα μαζί σαν ένα και μόνο σύνολο, εμείς συνεχίζουμε να ρημάζουμε και να καθαρίζουμε όλα όσα δεν ταιριάζουν με τις ουτοπίες μας. Και μαθαίνουμε στις επόμενες γενιές το μίσος και το ψέμα. Ξεχνάμε ότι όλοι μας τα κάνουμε όλα αυτά, ξεχνάμε ότι όλοι ήμασταν μια μέρα φονιάδες ή ότι μπορούμε να γίνουμε αύριο κιόλας. Έτοιμοι να δολοφονήσουμε με ζήλο για να κρατήσουμε την ψευδαίσθηση της ταυτότητάς μας, οποιασδήποτε ψευτοταυτότητας, εθνικής, φυλετικής, θρησκευτικής, ιδεολογικής. Και παραβλέπουμε και υποτιμάμε το κυριότερο : την Ιστορία. Όλοι μας προσπαθούμε να την ντύσουμε με τα δικά μας χρώματα , να τη βάλουμε στη δικιά μας οικογένεια, στη δικιά μας φυλή, στο δικό μας έθνος, στη δικιά μας ράτσα, στη δικιά μας θρησκεία, να την κάνουμε υπηρέτρια, δούλα μας. Και ξεχνάμε, θέλουμε πάντα όλοι μας να ξεχνάμε ότι η Ιστορία δεν ανήκει σε κανέναν, ότι δε νοιάζεται, ότι δε δίνει φράγκο για κανέναν, γιατί πηγαίνει πάντα χέρι-χέρι με τον μικρό της αδελφό τον Ασραήλ, τον Άγγελο του Θανάτου, και γιατί τι μόνο που της δίνει ζωή και την κάνει Ιστορία είναι η αλλαγή. Η αιώνια η αλλαγή, το αιώνιο ταρακούνημα των νερών, σαν τον Ποσειδώνα που δεν αφήνει ήσυχη ποτέ τη θάλασσα, που την κουνάει αιώνια με την τρίαινά του. Και αλλαγή δε γίνεται χωρίς τον Θάνατο, το δίδυμο και τυφλό  αδελφό του Ασραήλ, αυτός είναι που γκρεμίζει, που αφανίζει. Με όργανο πάντα τον πιο πιστό σκλάβο, τον άνθρωπο που δολοφονεί, σφάζει, βιάζει, κατασπαράζει. Αλλά δεν έχει και πολλή φαντασία η Ιστορία. Δεν έχει, δηλαδή,  καθόλου φαντασία και κάνει τα ίδια και τα ίδια. Και ο άνθρωπος πάντα ξεχνάει και κάνει και αυτός τα ίδια και τα ίδια. Δολοφονεί, σφάζει, βιάζει, κατασπαράζει ...


... Οι Τούρκοι και οι Έλληνες έχουμε την ίδια σχέση με τα θεία. Όπως πιστεύει ο Έλληνας, ο Ρωμιός, στο Θεό, έτσι πιστεύει και ο Τούρκος στον Αλλάχ. Σχέση προσωπική, με δώρα, με τάματα και συγκεκριμένες παρακλήσεις, με σεβασμό, με δέος, με φόβο. Κι αν βάλεις και τους χιλιάδες τουρμπέδες ιερών προσώπων που έχετε σε κάθε γωνιά της Τουρκίας, είναι σαν τις δικές μας στρατιές αγίων , που ο καθένας έχει την ειδικότητά του, είπε ο Σάββας στη Νουρχαγιάτ με κέφι πολύ για κουβέντα ...

... Μ`αρέσει να βλέπω τον εαυτό μου στον καθρέφτη. Και όταν μιλάω με τη Νουρχαγιάτ είναι σαν να βλέπω το δυτικό πολιτισμό σε καθρέφτη, σαν να βλέπω το είδωλό του ανεστραμμένο. Γιατί ο ισλαμισμός σήμερα και όλη αυτή η πυρετώδης αναζήτηση μιας νέας ταυτότητας στις χώρες της  Ανατολής δεν είναι παρά το ανεστραμμένο είδωλο της Δύσης. Και θα`πρεπε στη Δύση να το κάνουμε πιο συχνά αυτό , να καθόμαστε για ώρες απέναντι στο ανεστραμμένο είδωλό μας, για να μην ξεχνάμε πόσο χοντροκομμένα είναι τα δικά μας χαρακτηριστικά...

Οι άλλοι πρωταγωνιστές -  «Σαν τα αδέρφια περνούσαμε με τους χριστιανούς» 
του ΣΤΑΥΡΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ

Ήμουνα στα Αλάτσατα, ένα ωραίο χωριό μισή ώρα από τη Σμύρνη και παρατηρούσα ένα τζαμί που «προσπαθεί να γίνει μουσείο». Τώρα πώς ένα τζαμί «προσπαθεί να γίνει μουσείο» είναι μια μεγάλη ιστορία που θα σας τη διηγηθώ μια άλλη φορά. Παρατηρούσα πάντως τους σοβάδες να βγαίνουν και να φανερώνονται σιγά σιγά τα χρώματα των αγιογραφιών. Οι Τούρκοι εργάτες δίπλα μου είχαν παραξενευτεί με το ενδιαφέρον μου. Έτρωγαν ψωμί, έπιναν Τούρκις κόλα και μου χαμογελούσαν βλέποντας να καταγράφω με την κάμερα πότε τα πρόσωπά τους και πότε τα λόγια του Προφήτη Μωάμεθ. Οι ρήσεις γραμμένες με μαύρες και πράσινες μπογιές ήταν παντού γύρω πάνω στους πανύψηλους ασπρισμένους τοίχους. 
«Ελα, έλα στην πλατεία, ήρθε ο Τουρκοκρητικός». 
Η φωνή που με διέκοψε ήρθε από έναν άνθρωπο που είχα γνωρίσει το ξημέρωμα της ίδιας μέρας στο πλοίο από τη Χίο. Ερχόταν και αυτός από την Αθήνα, μαζί με τη γυναίκα του όμως που ήθελε να αναζητήσει τις σμυρναίικες ρίζες της. Ρωτώντας λοιπόν είχε πέσει πάνω στον Τζαζίμ Ινάμ, μια εμβληματική φιγούρα που είχε χρισθεί ατύπως ως ο Έλληνας πρεσβευτής στο χωριό. Όποιος Έλληνας, δηλαδή, αναζητεί εδώ τα προγονικά του, στον Τζαζίμ τον στέλνουν. Τον Τουρκοκρητικό των Αλάτσατων! Δύο έχουν απομείνει άλλωστε σε αυτή την περιοχή. «Αν είσαι τυχερός, θα τον συναντήσεις» μου είχαν πει. «Γιατί είναι και αυτός με τα φεγγάρια του. Καμιά φορά χάνεται και επιστρέφει ύστερα από μέρες». Χωρίς δεύτερη σκέψη λοιπόν παράτησα το τζαμί και τους εργάτες και έτρεξα προς τα καφενεία της πλατείας. Ο Τζαζίμ ήταν εκεί ανάμεσα σε μια παρέα Ελληνίδων που τον ρωτούσαν αν ξέρει πού είναι «το τάδε γεφυράκι» και «το χασάπικο του τάδε». Σημάδια που τους είχαν πει κάποτε οι δικοί τους ότι θα τους οδηγήσουν στα προγονικά τους. Με τις συστάσεις σηκώθηκε ολόρθος. Ντυμένος στα καφετιά των αγροτών, με μια μάλλινη φανέλα κατάσαρκα, όπως θυμάμαι να φοράνε όλοι οι γέροι τα καλοκαίρια στην Κρήτη. «Ίντα κάνεις;» ήταν ο κοφτός χαιρετισμός του. Και το χέρι τανάλια, όχι της μαγκιάς, αλλά της αγάπης. «Πού θα τα πούμε;» τον ρώτησα σαν ηλίθιος απαιτητικός δημοσιογράφος. «Ίντα να πούμε;» μου απάντησε, αυστηρά και χαμογελαστά μαζί, συνεχίζοντας όρθιος να μου σφίγγει το χέρι. Σάστισα και προσπάθησα να το ξεκινήσω αλλιώς. «Ε, κάτσε να πιούμε μια» του είπα, έτσι όπως έχω ακούσει πολλές φορές να μου λένε στα καφενεία της Κρήτης. 
... «Δυο φορές ξένος». «Είναι αργά για μας να διατηρήσουμε τις μνήμες μας», σημειώνει η καθηγήτρια Αϊσέ Λαχούρ Κιρντούνς στην αρχή του βιβλίου «Δυο φορές ξένος» του Μπρους Κλαρκ. Η Αϊσέ, παιδί μιας οικογένειας που έφτασε και αυτή στην Τουρκία από την Κρήτη, σε αυτό το προλογικό της σημείωμα γράφει: «Εκείνοι οι πρώτοι πρόσφυγες πήραν μαζί τις αναμνήσεις τους, αναμνήσεις που έπρεπε να είχαν καταγραφεί χωρίς καθυστέρηση. Έχουν περάσει ογδόντα χρόνια και οι αναμνήσεις παλεύουν με κάτι άλλο, έτοιμο να παραποιηθεί. Αλλά το επίκεντρο της διήγησης κάθε πρόσφυγα παραμένει το ίδιο. Να γεννιέσαι σε ένα μέρος, να γερνάς σε ένα άλλο. Και να αισθάνεσαι ξένος και στα δύο μέρη». Πριν ταξιδέψω στη Σμύρνη είχα την τύχη να συναντήσω στην Αθήνα τον ίδιο τον συγγραφέα του βιβλίου «Δυο φορές ξένος», τον Μπρους Κλαρκ. Πέτυχα δηλαδή τον Κλαρκ σε ένα από τα περάσματά του από την Ελλάδα και ο πανύψηλος ευγενής Αγγλος δέχτηκε να πιούμε τσάι- τελικά καφέ ήπιε- και να μου μιλήσει για την έρευνά του στα απέναντι παράλια. Δημοσιογράφος και ερευνητής στο περιοδικό «Εκόνομιστ», ο Κλαρκ θυμάται με πολλή αγάπη τις συναντήσεις του με τους τελευταίους Τουρκοκρητικούς της Σμύρνης. «Οι περισσότεροι μιλούν τα κρητικά όπως τα πήραν μαζί τους το ΄24» μου είπε και για να είμαι ειλικρινής δεν τον πίστεψα. Πώς είναι δυνατόν άνθρωποι που έχουν φύγει πριν από έναν αιώνα από τον τόπο τους να μιλούν ή να έχουν μάθει στα παιδιά τους να μιλούν μια γλώσσα που δεν θα ακούσουν ποτέ σε ένα άλλο σπίτι. Και όμως ο Κλαρκ είχε δίκιο. Και τώρα ο Τζαζίμ στέκεται μπροστά μου για να το επιβεβαιώσει. Γι΄ αυτό και εγώ θα προσπαθήσω να μεταφέρω στο χαρτί τη γλώσσα του όπως ακριβώς την άκουσα να φτάνει, κοφτή και κελαηδιστή, στα αυτιά μου...

-Γεια σου πατρίδα. Ίντα κάνεις;
-Καλά είμαι, δεν με θωρείς; Μια κουβέντα ποτέ δεν άκουσα από τον μπαμπά μου για την Κρήτη, απ΄ τη μάνα μου μόνο. Εγώ θωρώ ότι είσαι Κρητίκαρος!
-Όφου παντέρμη Κρήτη. Ο πατέρας σου από πού ήταν;
-Από το Ηράκλειο.
-Και πότε έφυγε;
-Το ΄24. Πήρε ούλη τη φαμελιά και ήρθε. Διωγμένος.
- Εσύ εδώ γεννήθηκες;
-Εδώ. Το 34.
-Και η μάνα από την Κρήτη;
-Από πού θες μωρέ να ΄τανε;
-Μουσουλμάνοι;
-Ε τσα, μπράβο.
-Τούρκοι;
-Κρητικοί. Η μάνα μου απόθανε το ΄94, ήταν 92 χρονών και τουρκικά δεν είχε μάθει! Δεν ήθελε να μάθει; Δεν μπόρεσε. Νερό, ψωμί, έλα. Τέσσερις πέντε λέξεις ήξερε όλες κι όλες.
-Εσύ έμαθες πρώτα τουρκικά και μετά κρητικά;
-Πρώτα ελληνικά. Ύστερα πήγα σχολείο κι έμαθα και τα τούρκικα.
-Στο σπίτι μιλάγατε μόνο κρητικά;
-Μόνο. Στο σπίτι μας, η μάνα της, ο αδερφός της, όλοι κρητικά εμιλούσαν. Αλλά γίνεται κανείς να είναι Τούρκος και τούρκικα να μη μιλεί;
-Πόσοι ήρθανε τότε από το Ηράκλειο;
-Ηρθανε 50-60 φαμελιές. Με το παπόρι. Και τώρα ούλοι αποθάνανε όσοι ήρθαν από την Κρήτη και τα παιδιά μας ελληνικά δεν ξέρουνε.
-Πόσα παιδιά έχεις;
-Τρία κοπέλια. Κορίτσια δεν έχω.
-Και δεν μιλάνε κρητικά;
-Όϊ, μόνο λίγες λέξεις.
-Τι σου ΄λεγε ο πατέρας σου για την Κρήτη;
-Πράμα. Μια κουβέντα ποτέ δεν άκουσα από τον μπαμπά μου για την Κρήτη, απ΄ τη μάνα μου μόνο.
-Η μάνα σου τι έλεγε;
-Παντέρμη Κρήτη. Συχνά το θυμόταν και το ΄λεγε, παντέρμη Κρήτη.
-Επέστρεψαν ποτέ στο νησί;
-Ποτές. Εγώ μονάχα πήγα το ΄90.
-Πήγες στα χωριά των γονιών σου;
-Είκοσι οκτώ μέρες γύρισα όλη την Κρήτη και πήγαμε και στην Αθήνα. Έχω στην Ελλάδα πολλούς γνωστούς. Και φίλους καλούς.
-Οι δικοί σου γιατί δεν πήγανε ποτέ στην Κρήτη;
-Ε, τότες που ανοίξανε οι πόρτες, τότες ήταν άρρωστοι ή αποθαμένοι.
-Μαντινάδες ποιος σου ΄μαθε;
-Η μάνα μου. Η μάνα σου μου τα ΄πεμψε τα ρόδα στο μαντίλι και μου ΄δωκε παραγγελιά να σου φιλώ τα χείλη.
-Της άρεσαν οι μαντινάδες, ε;
-Ούλες τσ΄ αγάπαε. Αρρώστησε μια φορά και την επήγα στο γιατρό, και μόλις εγαήραμε μου είπε: Πάρε γιατρέ τα γιατρικά και πήγαινε στη δουλειά σου τον πόνο που ΄χω στην καρδιά δε γράφουν τα χαρτιά σου.
-Η αγαπημένη σου;
-Η γυναίκα μου.
-Η αγαπημένη σου μαντινάδα ,εννοούσα.
-Τσι αγάπης τα βουνά ψηλά, Θεέ μου, χαμήλωσέ τα να τα ιδώ τα μάτια της κι ύστερα ψήλωσέ τα.
-Πώς σε ανάθρεψε η μάνα σου, τι σου ΄λεγε;
-Μου έλεγε για το νησί. Εγώ την Κρήτη δεν την εκάτεχα και σαν παραμύθι μου φαινότανε.
-Πώς ζούσαν τότε;
-Ε, με όλα τα καλά. Πλούσιοι ήτανε τότες εδά στην Κρήτη.
-Είχανε προβλήματα με τους χριστιανούς;
-Πράμα. Σαν τα αδέρφια περνούσανε! Τζαμί και εκκλησία δίπλα δίπλα.
-Ε, βεβαίως. Ε τσα. Εσύ Χριστό- εγώ Αλλάχ.
-Εγώ Αλλάχ, εσύ Χριστό.
-Εκτός από τη γυναίκα σου με ποιον άλλο μιλάς τώρα κρητικά εδώ;
-Με τη γυναίκα μου και με την πεθερά μου. Γιατί η πεθερά μου είναι 105 χρονών κι ακόμα ζει. Και τα μυαλά της σβούρα.
-Έρχονται συχνά τα τελευταία χρόνια Έλληνες εδώ;
-Έρχονται καμιά φορά από τη Χίο, απ΄ την Αθήνα, απ΄ την Κρήτη, απ΄ τη Σαλονίκη. Κάθε τόσο έρχονται.
-Να πιούμε καμιά τσικουδιά τώρα;
-Μόνο μια, γιατί δεν αγαπώ να πίνω τη μέρα.
-Το βράδυ πίνεις;
-Λίγο. Εχω μπλιο και την καρδιά μου. Επινα πολύ... και το μαγκάλι πύρωσε με τα πολλά κάρβουνα. Τα αποφάγαμε και τα κρέατα και τις τσικουδιές.
-Τσικουδιά πού έβρισκες όλα αυτά τα χρόνια;
-Μου πέμπανε οι φίλοι. Έχω στη Χίο και παντού φίλους.
-Πόσο χρονών είσαι;
-Πόσο με θωρείς;
-Εξήντα πέντε;
-Όϊ μωρέ. Εβδομήντα έξι πατημένα!
- Μια χαρά είσαι, πατρίδα.
-Ευχαριστώ. Άντε, φεύγω, γιατί στεναχωρήθηκα.
-Γιάντα; Δε θέλεις να θυμάσαι την Κρήτη;
-Γιατί να θέλω; ... Έναν πόνο έχω στην καρδιά και δεν τον φανερώνω.
-Τι έλεγες όλα αυτά τα χρόνια όταν σε ρωτάγανε. Τι είσαι, Τούρκος, Έλληνας;
-Τουρκοκρητικός έλεγα.
-Θα ΄θελες να μην είχαν φύγει οι δικοί σου από την Κρήτη; Να είχες μεγαλώσει εκεί;
-Αφού οι μεγάλοι μου θα ΄θελαν να ήταν εκεί, κι εγώ θα ΄θελα να ΄μουν εκεί. Άντε, ξαλάφρωσέ με κι άσε με να φύγω. Θέλω να βγω στον ουρανό να ιδώ ο Θεός πώς κρίνει α που αγαπήσει και χωριστεί ίντα κακό του δίνει.
-Γεια σου, λεβέντη μου.
-Γεια σου, αδέρφι. Της Κρήτης να δώσεις χαιρετίσματα. Αγάπα με να σ΄ αγαπώ θέλε με να σε θέλω γιατί θε να ΄ρθει ένας καιρός να θες και να μη θέλω.





Τετάρτη 18 Ιουλίου 2012

Δυο φορές ξένος
İki kere yabancı

http://www.youtube.com/watch?v=lHB2MvEt8XY


ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ του  Bruce Clark 
«Δυο φορές ξένος»
[ Οι μαζικές απελάσεις που διαμόρφωσαν την σύγχρονη Ελλάδα και Τουρκία ] 
Eκδόσεις ΠΟΤΑΜΟΣ 2007

Ι
ΗΤΑΝ όμως απαραίτητο να χωριστούν οι χριστιανοί από τους μουσουλμάνους, οι Έλληνες από τους Τούρκους και να εγκατασταθούν σε διαφορετικά μέρη; Υπάρχουν δύο τρόποι να δει κανείς αυτό το ζήτημα: από τη σκοπιά εκείνων που πήραν τις αποφάσεις και από τη σκοπιά όσων έζησαν τις επιπτώσεις. Η ανταλλαγή των χριστιανομουσουλμανικών πληθυσμών που αποφασίστηκε το 1923 μπορεί να γίνει κατανοητή μόνο αν εξετάσουμε και τις δύο όψεις του νομίσματος.
Ίσως έτσι φωτιστεί με τη σειρά της  η πραγματική σημασία των ερειπωμένων εκκλησιών και των τζαμιών της Τουρκίας και της Ελλάδας.

ΙΙ 
ΕΙΝΑΙ λυπηρό ότι οι πολυπολιτισμικές αυτοκρατορίες αντικαταστάθηκαν όχι από πολυπολιτισμικές δημοκρατίες αλλά από εθνοκεντρικά κρατίδια και ο δρόμος προς τον επαναπροσδιορισμό ήταν συχνά στρωμένος με αίμα. Ακόμα και όταν δεν οδηγεί σε ανοιχτή σύρραξη , αυτό τραυματίζει τους ανθρώπους που βρίσκονται στη μέση του, γιατί αναδεικνύει αιτίες διχασμού που ίσως κάποτε δεν ήταν τόσο φανερές. Χαράζει διαχωριστικές γραμμές και αναγκάζει τους ανθρώπους να σταθούν από τη μια ή την άλλη πλευρά. Οι γέροντες της Ελλάδας και της Τουρκίας που έζησαν την αναγκαστική μετανάστευση τα καταλαβαίνουν πολύ καλά όλα αυτά, όπως άλλωστε και οι κάτοικοι της Βοσνίας ή του Καύκασου. Τα παιδιά των προσφύγων γαλουχήθηκαν από ανθρώπους των οποίων το παρελθόν ήταν πλούσιο, σύνθετο και πολυπολιτισμικό. Αναγκάστηκαν να προσαρμοστούν υιοθετώντας μία και μοναδική ταυτότητα η οποία ήταν απλουστευμένη, αυστηρά επιβεβλημένη και το τίμημα για όποιον την αμφισβητούσε πολύ υψηλό. 
Από μία άποψη ο απόλυτος διαχωρισμός Ελλήνων και Τούρκων μπορεί να γίνει κατανοητός σαν πρακτικός τρόπος αντιμετώπισης μιας άμεσης πολιτικής και ανθρωπιστικής κρίσης. Σαν αποτέλεσμα του πολέμου που είχε μόλις κερδίσει η Τουρκία, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν άστεγοι , φτωχοί, άρρωστοι και απελπισμένοι. Η απόφαση να μεταναστεύσει μαζικά μία μεγάλη μερίδα λαού πρόσφερε έναν ρεαλιστικό τρόπο να τεθεί υπό έλεγχο η κρίση με υψηλό αλλά ελεγχόμενο κόστος και δεν ήταν λίγοι εκείνοι που πίστεψαν ότι ήταν ο μοναδικός. Παράλληλα η ανταλλαγή ήταν το αποκορύφωμα μιας μακράς ιστορικής διαδικασίας η οποία συνεχιζόταν για περισσότερο από έναν αιώνα. Για διάφορους λόγους το παλιό οθωμανικό μοντέλο της συνύπαρξης κοινοτήτων και θρησκειών ήταν καταδικασμένο από την επέλαση ενός πιο σύγχρονου κόσμου.

ΙΙΙ
ΟΜΩΣ , παρά την απερίγραπτη οδύνη που προξένησαν ο ένας στον άλλο , το νήμα που ένωνε Έλληνες και Τούρκους, χριστιανούς και μουσουλμάνους στον παλαιό οθωμανικό κόσμο δεν κόπηκε απόλυτα ακόμη και το 1922. Όποια και αν ήταν τα βάσανα που υπέστησαν κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών της συνύπαρξής τους, οι άνθρωποι και από τις δύο πλευρές του Αιγαίου δεν αντέδρασαν μόνο με αμοιβαίο μίσος ούτε αισθάνθηκαν μόνο ανακούφιση ή ευγνωμοσύνη για το χωρισμό τους. Τέτοια συναισθήματα υπήρξαν φυσικά. Οι αναμνήσεις των διωγμών και της προδοσίας ανακατεύτηκαν με εξίσου δυνατά θετικά αισθήματα και μνήμες που κατά κάποιο τρόπο γεφύρωσαν το μεταξύ τους χάσμα. Προσωπικές φιλίες, εμπορικές συνεργασίες, η συνείδηση ενός κοινού κόσμου που περιλάμβανε τη γη , τη γλώσσα, τη μουσική , το φαγητό και γενικά την καθημερινότητα δεν έπαψαν ποτέ να ισχύουν.
Αυτό εξηγεί ως ένα σημείο το τραύμα του αποχωρισμού που έφερε συγχρόνως πόνο και ανακούφιση. Ρίχνει επίσης φως στα αντιφατικά συναισθήματα που κάθε τόσο έρχονται και σήμερα στην επιφάνεια στις σχέσεις μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων είτε αυτά είναι κοινωνικά είτε προσωπικά. Επειδή το διπλωματικό και στρατιωτικό κλίμα είναι τόσο συχνά ψυχρό , είναι κυρίως στο πεδίο του πολιτισμού - λογοτεχνία, σινεμά και τραγούδια- που οι δύο λαοί εκφράζουν ελεύθερα το βάθος των αισθημάτων που τους ενώνουν και αμφισβητούν τα ιδεολογήματα που τους υποχρέωσαν να ζουν σε χωριστούς, ασύνδετους κόσμους. Ακόμη και σήμερα υπάρχει τεράστια ανταπόκριση σε κάθε βιβλίο , ταινία ή μουσική εκδήλωση που εκφράζει το πάθος την κοινή μοίρα που ενώνει Τούρκους και Έλληνες μέχρι σήμερα - παρά το βαρύτατο τίμημα που απαιτήθηκε και κατατέθηκε για την έκδοση αυτού του διαζυγίου εδώ και ογδόντα τόσα χρόνια.

ΙV
ΧΤΥΠΩΝΤΑΣ ρυθμικά τα πόδια τους στους χώρους των παρελάσεων , Έλληνες και Τούρκοι νεοσύλλεκτοι διδάσκονται να εκτοξεύουν τραγουδιστά συνθήματα μίσους ο ένας για τον άλλο. Από μια άποψη ίσως αυτό να είναι ενθαρρυντικό. Αν η εμφύσηση του μίσους χρειάζεται να γίνεται οργανωμένα και συνειδητά, αυτό ίσως συμβαίνει γιατί η πνευματική διχοτόμηση βυζαντινού και οθωμανικόυ κόσμου δεν περατώθηκε απολύτως ακόμα και τις στιγμές που ο εθνικισμός βρισκόταν στο απόγειο. Αυτό μαρτυρούν τα ερειπωμένα μνημεία που στέκουν ακόμα όρθια και στις δύο χώρες. Ίσως υπάρχει ακόμα καιρός να αποκατασταθούν οι κατεστραμμένες σχέσεις, μαζί με τα κατεστραμμένα κτίσματα. 

V
ΟΣΟΙ πιστεύουν στην παραδοσιακή έχθρα μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων θα παρακολουθούσαν απορημένοι τους Έλληνες της Μυτιλήνης να στρώνουν αποχαιρετιστήρια τραπέζια στους γείτονές τους και αργότερα να τους συνοδεύουν στην προβλήτα όπου χριστιανοί και μωαμεθανοί που μια ζωή όργωναν τα χωράφια τους δίπλα - δίπλα και πολλές φορές έπαιζαν μια παρτίδα τάβλι στα καφενεία του χωριού , αγκαλιάζονταν και αποχαιρετούσαν ο ένας τον άλλο με δάκρυα στα μάτια. Έπειτα, καθισμένοι σε βουνά από αποσκευές, με τα υπάρχοντά τους τριγύρω - οι γυναίκες κλαίγοντας, τα παιδιά αγκαλιά με τα αγαπημένα τους κατοικίδια, οι γέροντες με τα γκρίζα γένια, αξιοπρεπείς όπως συνήθως- οι μουσουλμάνοι της Μυτιλήνης σάλπαραν για την άγνωστη Τουρκία.
[ από το Περιοδικό National Geograrhic, Νοέμβριος 1923 ]

VI
O ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ , ένας Κρητικός συγγραφέας που σε ηλικία δεκατεσσάρων ετών είδε με τα μάτια του τη μαζική απέλαση των μουσουλμάνων , έγραψε ότι η είδηση ανταλλαγής των πληθυσμών συγκλόνισε και τις δύο κοινότητες , που έμοιαζαν με ένα ζευγάρι που το χαρτί του διαζυγίου τους φτάνει ακριβώς τη στιγμή που τα αίτια του τσακωμού έχουν ξεχαστεί. Τουλάχιστον 1000 Κρητικοί μουσουλμάνοι έκαναν αιτήσεις αλλαγής θρησκεύματος την ύστατη ώρα αλλά ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών τις απέρριψε. Σύμφωνα με τα λόγια του συγγραφέα:

Άκουγες λοιπόν από τη μία το σύθρηνο της Τουρκιάς που ξεσηκωνόταν να φύγει , κι από την άλλη την προσφυγιά, που χτυπιόταν κι αυτή γιατί ξεσπιτώθηκε, κι αναρωτιόταν τί θεόργιστα θεριά πρέπει νάναι εκείνοι που αστοχούνε τον πόνο του ανθρώπου και τί περιμένουν να βγάλουν απ` αυτόν. 

Τις τελευταίες μέρες και ώρες που πέρασαν στο νησί τους, οι μουσουλμάνοι ξήλωναν τις πόρτες και τα παραθυρόφυλλα των σπιτιών τους. Υπήρξαν και τσακωμοί με τους Μικρασιάτες πρόσφυγες που σκόπευαν να εγκατασταθούν σε αυτά. Την στιγμή που τα πλοία με τους μουσουλμάνους  σήκωναν τις άγκυρες «ακούστηκε» μία φωνή από χιλιάδες στόματα[...] αγριεμένη, παρακαλεστική, γεμάτη καημό και φοβέρα, που την έπαιρνε ο αγέρας και μας την έφερνε λουρίδα - λουρίδα. 

VII
ΘΕΜΑΤΟΦΥΛΑΚΑΣ της συλλογικής μνήμης των Τούρκων της Μυτιλήνης ήταν ο Φερχάτ Ερίς που γεννήθηκε στο νησί το 1911 και από το 1923 έζησε στο Αϊβαλί. Μεγάλωσε στο εύπορο Σκαλοχώρι όπου ακόμα στέκει ένας μιναρές για να θυμίζει την εύπορη μουσουλμανική κοινότητα. Έχει περάσει τα ενενήντα και οι καλές αναμνήσεις εναλλάσσονται στο μυαλό του με τις κακές. Θυμάται τα παιδικά του χρόνια να σημαδεύονται από το φόβο των ατάκτων κυρίως επειδή η συμπεριφορά τους ήταν τόσο απρόβλεπτη. « Οι Έλληνες τσέτες δολοφόνησαν ένα ανδρόγυνο στο χωριό μας αλλά συνήθως τους έδιωχναν οι ντόπιοι χριστιανοί που προστάτευαν τους συγχωριανούς τους»...
Η οικογένεια του Φερχάτ Ερίς ήταν σχετικά εύποροι κτηνοτρόφοι . Όπως πολλοί από τους χριστιανούς του γείτονες , ο πατέρας του Φερχάτ μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες για ένα διάστημα, όπου εξοικονόμησε χρήματα και διεύρυνε τους ορίζοντές του. Όταν επέστρεψε στη Μυτιλήνη παρακίνησε τα παιδιά του να μάθουν και τις δύο γλώσσες φοιτώντας τα πρωινά στο τουρκικό σχολείο και τα απογεύματα στο ελληνικό. Οι σχέσεις μεταξύ των δύο κοινοτήτων ήταν καλές. « Ζούσαμε σαν αδέλφια με τους Έλληνες, συνεργαζόμασταν στις δουλειές και ποτέ δε χαλάσαμε τις καρδιές μας- τουλάχιστον μέχρι το 1919 που αποβιβάστηκε στη Σμύρνη ο ελληνικός στρατός». Ακόμα και όταν η κατάσταση άρχισε να γίνεται προβληματική λόγω των γεγονότων στην αντίπερα όχθη, στη Μυτιλήνη υπήρχαν ακόμα φιλίες που άντεχαν...
Ο Φερχάτ Ερίς θυμάται το ταξίδι προς τα παράλια της Μικρασίας στις 15 Οκτωβρίου του 1923.
«Ο Έλληνας κυβερνήτης της Μυτιλήνης είπε σε μας , τους Τούρκους κατοίκους του νησιού , ότι πρέπει να μαζέψουμε τα υπάρχοντά μας και να πηγαίνουμε. Οι Έλληνες συγχωριανοί μας έκλαψαν , όταν φύγαμε. Συνεργαζόμαστε καλά μαζί τους δεν μας έβλαψαν ποτέ».



Κυριακή 15 Ιουλίου 2012

Γράφει η Ayşe Lahur Kirtunç στον πρόλογο του βιβλίου του Bruce Clark
"Δυο φορές ξένος", εκδ. Ποταμός 2007

İki kere yabancı

Geç kaldık anıları kaydetmeye
o ilk malzeme yitti gitti
ilk mübadiller götürdüler anılarını
oysa onlar hemen kaydedilmliydi
üzerinden 80 yıl geçtikten sonra
ani savaşları
her türlü manipülasyona açık
Mübadeleyle ilgili her metnin özü aynı:
Yerinde doğup yabanda kocamak
iki yerde de yabancı olmak.

Δυο φορές ξένος

Είναι αργά για μας να διατηρήσουμε τις μνήμες μας.
Η ουσία τους, η αρχική ουσία,
έχει ήδη αφανιστεί.
Εκείνοι οι πρώτοι πρόσφυγες πήραν μαζί τις αναμνήσεις τους,
αναμνήσεις που έπρεπε
να είχαν καταγραφεί χωρίς καθυστέρηση.
Έχουν περάσει ογδόντα χρόνια,
και οι αναμνήσεις παλεύουν με κάτι άλλο,
έτοιμο να παραποιηθεί.
Αλλά το επίκεντρο της διήγησης κάθε πρόσφυγα
παραμένει το ίδιο.
Να γεννιέσαι σε ένα μέρος,
να γερνάς σε ένα άλλο.
Και να αισθάνεσαι ξένος και στα δυο μέρη.

Σάββατο 14 Ιουλίου 2012

Δύο ποιήματα της καθηγήτριας Αyşe Lahur Kirtunç της οποίας η οικογένεια έφτασε στην Τουρκία από την Κρήτη το 1923.

MIA PΩΜΙΟΠΟΥΛΑ ΠΟΥ ΠΑΙΖΕΙ ΤΗΝ ΛΥΡΑ

Μια Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Στη Ρόδο
Μπρός στα κάστρα
Επιβλητική όπως τα κάστρα
Ακίνητη όπως τα κάστρα.
Μια Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Τζιν παντελόνι, μαύρο φανελάκι,
Με τα μακριά ξανθά μαλλιά της ν’ανεμίζουν
Τα λεπτά της δάχτυλα πάνω στις νότες.
Μια Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Τραγουδάει τραγούδια ερωτικά ,ίσως
Κι΄όμως στα μάτια της
Στα χείλη της
Στη στάση της δεν διακρίνεται ο έρωτας.
Μια Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Είναι πολύ μακριά μας
Πολύ κοντά μας
Η ίδια είναι δώ
Το μυαλό της μακριά
Πολύ μακριά.
Μια Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Με τις γεμάτες μελωδίες νότες στα δάχτυλά της
Τα χείλη της όμως είναι στεγνά.
Μια Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Τραγουδάει τραγούδια πονεμένα
Σαν την πατρίδα μου
Μια Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Ασυγκράτητη σαν τον χείμαρρο Άμπου γαλή
Απέριττη,αγνή, κρυστάλλινη, γεμάτη ενθουσιασμό
Η Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Είναι θλιμμένη έτοιμη να σπάσει.
Η Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα,
Είναι πάνω στη σκηνή
Η πανσέληνος στον ουρανό,
Η θλίψη μέσ’στις νότες,
Η θλίψη στην ψυχή των ανθρώπων,
Ζούμε μια νύχτα θλιμμένη.
Η Ρωμιοπούλα που παίζει την λύρα
Γεμίζει με θλίψη την θλίψη μας απόψε.
28 Σεπτέμβρη 2007 / Metin Erten/ΡΟΔΟΣ


KABAK KEMANE ÇALAN RUM KIZI
Kabak kemane çalan Rum kızı
Rodos’ta
surların önünde
surlar kadar heybetli
surlar kadar durgun
Kabak kemane çalan Rum kızı
kot, siyah tişört
uzun sarı saçlar rüzgarda
ince parmaklar notalarda
Kabak kemane çalan Rum kızı
aşk şarkıları söylüyor
muhtemelen
gözlerinde
dudaklarında
duruşunda aşk yok
Kabak kemane çalan Rum kızı
çok uzak bize
çok yakın
kendi burada
beyni uzaklarda
çok uzaklarda
Kabak kemane çalan Rum kızı
duygulu ezgiler parmaklarında
ama duygu yok dudaklarında
Kabak kemane çalan Rum kızı
yanık türküler söylüyor
ülkem gibi
Kabak kemane çalan Rum kızı
yüzü gülmüyor
ülkem gibi
Kabak kemane çalan Rum kızı
Abu ğali gibi gürül gürül
yalın, temiz, duru ve çoşkulu
Kabak kemane çalan Rum kızı
mahzun ve kırılmaya hazır
Kabak kemane çalan Rum kızı
sahnede
gökte dolunay
ezgilerde hüzün
insanlarda hüzün
hüzünlü bir gecedeyiz
Kabak kemane çalan Rum kızı
hüznümüze hüzün katmakta bu
28 Eylül 2007 / Rodos


Ç A Ğ I R D I N G E L D İ M G İ R İ T

Türbelerden kemikleri kazdılar da
alıp gittiler
küçücük limanından Resmo’nun
tahta sandıklarda kırmızı yün battaniyeler
ve birkaç gün yetecek kadar su / peksimetler
ve sabun kalıbı birkaç tane
ve kemikler.

limanda sırtlarını döndüler taşlara
ve Resmo’nun kalesine ve duvarlara
kadınlar birkaç saksı ful / birkaç saksı selluka
koymak istedi sandığa
izin vermedi kocaları
soktu koynuna bir avuç yasemin

Sakize Hanumi / Saadet Hanumi /
göğsünde karardı yaseminler
ama kasıklarında
yeşil gözlü Musa Kazım’lar, Mehmet Ali’ler

götürdüler Kordelyo’ya
ve tahta sandıklarda zeytin fidanları
geride kaldı ataları / anaları /
turunç ağaçlarına emanet ettiler onları.

Girit, ah Girit!
senden esen rüzgarla büyüdüm
senin müziğini örtündüm geceleri
simsiyah elbiseli kadınlarla uyudum
yediğim her tabak radikayla
seni düşündüm, Girit!

Dilim dilime girdi küçükken /
“mesto diavlo” diye sövdüm sokak arkadaşlarıma
güldüler bana diye üzüldüm.

Çağırdın geldim, Girit!
geri getiremedim türbeden giden kemikleri
bakarım Resmo’nun eski evlerine
acaba hangisi, hangisi diye.
vazgeçtim evi barkı aramaktan
o arabadan inip herkese sarılan
çizmeli Giritliyi görünce,
umurunda değildi trafiği tıkamak
adamın ruhu /
işte o aradığım evi taşıyordu
üstelik dedeme çok benziyordu.

Çağırdın, çağırdın da geldim, Girit!
dar sokaklarında pis tezgahlardan
Stelyo Amcamın boğma rakısından
içtim
cömertti gözleri / bakmadım maşrapanın kirine
değil mi ki sokaktan geçen birine
peynir / badem / rakı sunuyordu
Stelyo Amca,
unutmalı kemikleri / onarmalı eskileri
hem Sofia’nın bu rüzgar hem benim
kızları kızlarıma benzer /
oğlanları oğluma

Akdenizliyim ben, Egeliyim.
yıllarca çağırdın da işte geldim, Girit!
bulamadım evimi / yok oldu giden kemikler /
ama ninemin koynunda giden
yaseminleri geri getirdim!

Ayşe Lahur Kırtunç
23 Ekim 2004 / Resmo / Rethymnon


ΜΕ ΚΑΛΕΣΕΣ ΚΑΙ ΗΡΘΑ ΚΡΗΤΗ !

Σκάψανε τα μαυσωλεία
και πήρανε τα κόκκαλα και φύγανε
απ’το μικρό λιμάνι του Ρέθυμνου.

Κόκκινες μάλλινες κουβέρτες
και νερό για λίγες μέρες – παξιμάδια
και μερικά καλούπια σαπούνι,
και κόκαλα.

Στο λιμάνι, γύρισαν τη ράχη τους στις πέτρες
και στου Ρέθυμνου το κάστρο και στους τοίχους.
Οι γυναίκες θέλησαν να βάλουν στο σεντούκι
δυο τρείς γλάστρες σελλούκες,
δεν το επέτρεψαν οι άντρες τους

Έχωσε στον κόρφο της μια χούφτα γιασεμιά
η Σακιζέ χανουμί, η Σααντέτ χανουμί.
Μαυρίσανε στον κόρφο τους τα γιασεμιά
Όμως μετέφεραν στο Κορδελιό
φυτεμένους στην κοιλιά τους
τους πρασινομάτες Μουσά Κιαζίμ, τους Μεχμέτ Αλί
και μερικά δενδρύλλια ελιάς
μέσα σε ξύλινα κιβώτια.

Μείνανε πίσω οι πρόγονοι, οι μάνες τους
εκείνους τους εμπιστεύθηκαν στις νεραντζιές.
Κρήτη ! Αχ Κρήτη !
Μεγάλωσα με τους αέρηδες που φτάνανε από σένα,
σκεπάστηκα με τη μουσική σου τις νύχτες.
Κοιμήθηκα με γυναίκες μαυροφορεμένες.
Με κάθε πιάτο ραδίκια που έτρωγα,
εσένα θυμόμουνα, Κρήτη !

Μπέρδεψα τη γλώσσα μου στα παιδικά μου χρόνια,
έβρισα τους φίλους μου του δρόμου
αμολώντας ένα `` ας τον διάολο !``
Στενοχωρέθηκα όταν γελάσανε.

Με κάλεσες κι’έφτασα Κρήτη !
Δεν μπόρεσα να επιστρέψω τα κόκαλα
που μεταφέρθηκαν απ’τα μαυσωλεία.
Ψάχνω τα παληά σπίτια του Ρεθύμνου,
ποιο νάναι άραγε ; ποιο νάναι άραγε το σπίτι μου ;

Παράτησα το ψάξιμο του σπιτιού μου
σαν είδα εκείνον τον Κρητικό με τις μπότες
ν’αγκαλιάζεται μ’όλους γύρω του.
Ούτε που τον ένοιαζε αν παρεμπόδιζε την κυκλοφορία.
η ψυχή του κουβαλούσε μέσα της το σπίτι που έψαχνα,
κι’έμοιαζε πολύ του παππού μου !

Με κάλεσες, με κάλεσες κι’ήρτα Κρήτη !
Στα στενοσόκακά σου, πάνω απ’τους βρώμικους πάγκους
ήπια συκόρακο του θείου Στέλιου,
ήταν πολύ πρόθυμο το βλέμμα του δεν έδωσα σημασία
στη βρωμιά του μαστραπά, αφού
πρόσφερε την ώρα εκείνη
τυρί, αμύγδαλα, ρακί, σ’έναν περαστικό
ο θείος Στέλιος .

Πρέπει να ξεχάσουμε τα κόκαλα
ν’ανακαινίσουμε τα παλιά.
Αυτός ο άνεμος είναι της Σοφίας, είναι και δικός μου.
Οι κόρες της μοιάζουν με τις κόρες μου,
τα αγόρια της με τον γυιό μου.
Είμαι Μεσόγεια εγώ, Αιγεοπελαγίτισα.

Για χρόνια πολλά με καλούσες.
Και να ! που ήρτα Κρήτη !
Δεν μπόρεσα να βρώ το σπίτι μου
χάθηκαν τα κόκαλα που φύγανε
Όμως τα γιασεμιά που είχαν ταξιδέψει
στον κόρφο της γιαγιάς μου
τα έφερα πίσω !

Αϊσέ Λαχούρ Κιρτούντς
23 Οκτωβρίου 2004, Ρέθυμνο

Παρασκευή 6 Ιουλίου 2012

Από το βιβλίο του Ορχάν Παμούκ : "Ιστανμπούλ, Πόλη και αναμνήσεις", Ωκεανίδα 2005,
σελ. 276-284


Άλωση ή Πτώση: ο εκτουρκισμός της Κωνσταντινούπολης

Όπως τους περισσότερους Τούρκους της Ιστανμπούλ, το Βυζάντιο μ’ ενδιέφερε πάρα πολύ λίγο στα παιδικά μου χρόνια. Όταν ήμουν παιδί, η λέξη Βυζάντιο μου έφερνε στο νου τα τρομακτικά ρούχα και γένια των Ρωμιών ορθόδοξων παπάδων, τα βυζαντινά τόξα και τις καμάρες στα διάφορα μέρη της πόλης, τις παλιές εκκλησίες που ήταν χτισμένες από κόκκινα τούβλα, και την Αγιασοφιά. Όλα αυτά ανήκαν σε μια τόσο παλιά εποχή που δεν υπήρχε λόγος να την ξέρουμε. Ακόμη και οι Οθωμανοί που κατέκτησαν το Βυζάντιο μου φαίνονταν πολύ μακρινοί. Εμείς είμαστε η πρώτη γενιά του «καινούργιου πολιτισμού» που είχε έρθει στην Ιστανμπούλ μετά από κείνους. Τουλάχιστον οι Οθωμανοί, που τις παραδοξότητές τους μας περιέγραφε ο Ρεσάτ Εκρέμ Κοτσού, είχαν ονόματα που μοιάζανε με τα δικά μας, ενώ οι Βυζαντινοί είχαν εξαφανιστεί με την άλωση. Και οι εγγονοί των εγγονών των εγγονών τους ήταν ιδιοκτήτες των ζαχαροπλαστείων και των καταστημάτων που πουλούσαν ρούχα και παπούτσια στο Μπέγιογλου. Όταν ήμουν παιδί, το πηγαινέλα με τη μητέρα μου στο Μπέγιογλου για ψώνια, στα διάφορα καταστήματα των Ρωμιών, ήταν από τις σημαντικότερες διασκεδάσεις μου. Σε κάποια καταστήματα υφασμάτων δούλευε όλη η οικογένεια, πατέρας – μητέρα – κόρες, κι όταν η μητέρα μου πήγαινε για ν’ αγοράσει ύφασμα για κουρτίνες ή βελούδο για να ντύσει μαξιλάρια, τα μέλη της οικογένειας άρχιζαν να μιλάνε μεταξύ τους πολύ γρήγορα ελληνικά. Αργότερα στο σπίτι προσπαθούσα να μιμηθώ την παράξενη γλώσσα τους και τις ανήσυχες κινήσεις των πωλητριών με τους πατεράδες τους. Το ενδιαφέρον που δείχνανε για τις μιμητικές μου προσπάθειες, το ύφος των εφημερίδων όταν αναφέρονταν σ’ αυτούς, το «Μίλα τουρκικά!» που χρησιμοποιούσανε για να τους επιπλήξουν καμιά φορά, μ’ έκανε να υποψιάζομαι ότι οι Ρωμιοί, όπως οι φτωχοί της πόλης και οι κάτοικοι στις παράγκες, δεν ήταν «ευυπόληπτα» άτομα. Σκεφτόμουν πως γι’ αυτό έφταιγε λίγο και το γεγονός ότι ο Φατίχ, με την άλωση της Κωνσταντινούπολης, τους είχε πάρει την πόλη. Τα πεντακόσια χρόνια της άλωσης, το «μεγάλο θαύμα» όπως λέγανε καμιά φορά, είχαν γιορταστεί ένα χρόνο μετά τη γέννησή μου, το 1953, αλλά τίποτε άλλο, πέρα από τη σειρά γραμματοσήμων που είχε κυκλοφορήσει με αυτή την ευκαιρία, δεν τραβούσε το ενδιαφέρον μου. Στα γραμματόσημα αυτής της σειράς παρήλαυναν όλες οι ιερές φαντασιώσεις που είχαν σχέση με το πορτρέτο του Μωάμεθ του Πορθητή του Μπελίνι, το Ρούμελη Χισάρ, η μεταφορά στον Κεράτιο των καραβιών από την ξηρά.
Παρατηρώντας πώς έχουν ονομαστεί ορισμένα γεγονότα μπορούμε να καταλάβουμε σε ποιο μέρος του κόσμου βρισκόμαστε, αν βρισκόμαστε στη Δύση ή στην Ανατολή. Αυτό που έγινε στις 29 Μαΐου 1453, ενώ για τους Δυτικούς είναι η Πτώση της Κωνσταντινούπολης, για τους Ανατολικούς είναι η Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Κοντολογίς «Πτώση» ή «Άλωση». Έπειτα από πολλά χρόνια, ο Αμερικανός καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια όπου σπούδαζε η γυναίκα μου την κατηγόρησε για εθνικισμό, όταν σε μια εργασία της χρησιμοποίησε την λέξη άλωση. Αν και η καρδιά της γυναίκας μου, που η καταγωγή της από τη μεριά της μητέρας της ήταν ρωσική, χτυπούσε λίγο για τους ορθόδοξους, τα μάτια της έβλεπαν το γεγονός με τις λέξεις της τουρκικής εθνικής παιδείας, επειδή είχε τελειώσει το λύκειο στην Τουρκία. Ίσως πάλι να μην έβλεπε το γεγονός ούτε σαν άλωση ούτε σαν πτώση, αλλά να ένιωθε ότι ήταν ανάμεσα σε δυο κόσμους, σαν κάποιους άτυχους αιχμαλώτους πολέμου που έπρεπε να είναι ή χριστιανοί ή μουσουλμάνοι, μιας και δεν είχαν άλλη επιλογή.
Οι κάτοικοι της Ιστανμπούλ έμαθαν να γιορτάζουν το γεγονός ως «άλωση» στις αρχές του εικοστού αιώνα εξαιτίας του εκδυτικισμού και του τουρκικού εθνικισμού. Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα ο μισός πληθυσμός της Ιστανμπούλ δεν ήταν μουσουλμάνοι και το μεγαλύτερο μέρος του μη μουσουλμανικού πληθυσμού το αποτελούσαν οι Ρωμιοί που ήταν η συνέχεια των Βυζαντινών. Στα παιδικά και στα πρώτα εφηβικά μου χρόνια υπήρχε μια κίνηση έντονου τουρκικού εθνικισμού που υποστήριζε ότι η χρήση της λέξης Κωνσταντινούπολη σήμαινε ότι οι Τούρκοι δεν ανήκουν σε αυτή την πόλη, ότι οι πρώτοι ιδιοκτήτες της πόλης αυτής μια μέρα θα έρχονταν και θα έδιωχναν εμάς τους κατακτητές εδώ και χίλια πεντακόσια χρόνια ή, το λιγότερο, θα μας μετέτρεπαν σε υπηκόους δεύτερης κατηγορίας. Για τους οπαδούς του τουρκικού εθνικισμού η χρήση της λέξης άλωση είχε πολύ μεγάλη σημασία. Υπήρχαν βέβαια περιπτώσεις που ακόμη και οι Οθωμανοί λέγανε την πόλη Κωνσταντινούπολη.
Οι Τούρκοι που ήθελαν τον εξευρωπαϊσμό προτίμησαν να μην τονίζουν την «άλωση». Το 1953, ο πρόεδρος της Δημοκρατίας ο Τζελάλ Μπαγιάρ και ο πρωθυπουργός Αντνάν Μεντερές, για να μη δυσαρεστήσουν τους δυτικούς φίλους των Τούρκων τους Έλληνες, δεν συμμετείχαν στην επέτειο του εορτασμού των πεντακοσίων χρόνων της άλωσης, που η προετοιμασία της είχε κρατήσει χρόνια. Τα πρώτα χρόνια του ψυχρού πολέμου η Τουρκία, μέλος του ΝΑΤΟ, δεν ήθέλε να θυμίζει στον κόσμο την «άλωση». Αν και έπειτα από δύο χρόνια, το 1955, καταστράφηκαν και λεηλατήθηκαν οι περιουσίες των Ρωμιών και των άλλων μειονοτήτων στην Ιστανμπούλ, επειδή ήταν αδύνατο να συγκρατηθούν τα πλήθη που είχαν υποκινηθεί από την τουρκική κυβέρνηση. Τα γεγονότα αυτά που συμπεριλάμβαναν καταστροφές εκκλησιών και δολοφονίες παπάδων, μοιάζουν σε λεηλασία και ωμότητα με τα γεγονότα που περιγράφουν οι «Δυτικοί» ιστορικοί της «πτώσης». Οι Ρωμιοί που εγκατέλειψαν τα τελευταία πενήντα χρόνια την Ιστανμπούλ εξαιτίας των λαθών των τουρκικών και των ελληνικών κυβερνήσεων που συμπεριφέρονταν στις μειονότητές τους, από τότε που η Ελλάδα και η Τουρκία έγιναν εθνικά κράτη, σαν να ήταν όμηροι, είναι περισσότεροι από κείνους που την εγκατέλειψαν στα πενήντα χρόνια μετά το 1453.
Το 1955 όταν οι Εγγλέζοι ετοιμαζόταν να φύγουν από την Κύπρο και οι Έλληνες να αναλάβουν ολοκληρωτικά τη διακυβέρνηση του νησιού, ένας πράκτορας των μυστικών τουρκικών υπηρεσιών έβαλε βόμβα στο σπίτι που γεννήθηκε ο Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη. Όταν οι εφημερίδες με έκτακτες εκδόσεις και μεγαλοποιώντας το περιστατικό κυκλοφόρησαν την είδηση, το εχθρικό προς τις μη μουσουλμανικές μειονότητες πλήθος που μαζεύτηκε στην πλατεία Τακσίμ, έκαψε, γκρέμισε και λεηλάτησε μέχρι το πρωί, πρώτα τα καταστήματα απ’ όπου ψωνίζαμε με τη μητέρα μου στο Μπέγιογλου κι έπειτα όλη την πόλη.
Οι καταστροφικοί τσέτες, στις περιοχές όπως το Ορτάκιοϊ, το Μπαλουκλί, τα Ψωμαθειά, το Φανάρι, όπου ζούσαν πολλοί Ρωμιοί, με βιαιότητα που προκαλούσε φρίκη, έκαψαν και λεηλάτησαν μικρά φτωχικά ρωμαίικα μπακάλικα, γκρέμισαν μάντρες και μπήκαν σε σπίτια, βίασαν Ρωμιές και Αρμένισσες· μπορεί κανείς να πει ότι φέρθηκαν το ίδιο ανελέητα με τους στρατιώτες που λεηλάτησαν την Ιστανμπούλ, όταν ο σουλτάνος Μωάμεθ ο Πορθητής μπήκε στην πόλη. Αργότερα αποκαλύφθηκε ότι οι οργανωτές, τους οποίους στήριζε η κυβέρνηση, για να κινητοποιήσουν τους πλιατσικολόγους, που για δύο μέρες σκόρπισαν την φρίκη στην πόλη και μετέτρεψαν την Ιστανμπούλ σε κόλαση χειρότερη κι από τους πιο κακούς εφιάλτες των χριστιανών και των Ευρωπαίων, τους είχαν πει ότι το πλιάτσικο ήταν ελεύθερο.
Το πρωί της νύχτας όπου στους δρόμους κινδύνευε να λιντσαριστεί όποιος δεν ήταν μουσουλμάνος, το Μπέγιογλου και η λεωφόρος Ιστικλάλ ήταν γεμάτη από αντικείμενα που δεν μπορούσαν να μεταφερθούν από τα λεηλατημένα μαγαζιά με τις σπασμένες βιτρίνες και πόρτες, αλλά είχαν καταστραφεί με πολλή χαρά. Χρώματα χρώματα, τόπια τόπια τα υφάσματα, χαλιά και φορέματα και από πάνω αναποδογυρισμένα ψυγεία, ραδιόφωνα, πλυντήρια ρούχων, καινούργια ακόμη τότε στην τουρκική αγορά· το οδόστρωμα δε φαινόταν από τις σπασμένες πορσελάνες, τα παιχνίδια (τα καλύτερα καταστήματα παιχνιδιών ήταν στο Μπέγιογλου), τα έπιπλα κουζίνας, τα ενυδρεία που ήταν της μόδας τότε, τα κρύσταλλα φωτιστικών. Ποδήλατα, αναποδογυρισμένα ή καμένα αυτοκίνητα, σπασμένα πιάνα, ακρωτηριασμένες κούκλες που κοίταζαν τον ουρανό, πεσμένες ανάσκελα από τη βιτρίνα κάποιου μεγάλου καταστήματος, και μερικά τανκς που έστω και αργά είχαν βγει στους δρόμους για να επαναφέρουν την τάξη.
Όλα αυτά επειδή περιγράφονταν για πολλά χρόνια συχνά στο σπίτι, είναι ζωντανά στο νου μου, με όλες τους τις λεπτομέρειες, σαν να τα έχω δει ο ίδιος. Το θέμα που συζητούσαν πιο πολύ στην οικογένειά μου, όταν οι χριστιανοί καθάριζαν τα σπίτια τους και τα καταστήματά τους, ήταν πως η γιαγιά μου κι ο θείος μου τρέχανε από το ένα παράθυρο του σπιτιού στο άλλο και κοίταζαν γεμάτοι αγωνία καθώς οι πλιατσικολόγοι σταματούσαν μπροστά στο σπίτι μας, τρέχανε από τη μια άκρη του δρόμου μας στην άλλη, έσπασαν τις βιτρίνες των καταστημάτων φωνάζοντας συνθήματα ενάντια στους Ρωμιούς, στους χριστιανούς, στους πλούσιους. Εξαιτίας του ανερχόμενου τουρκικού εθνικισμού εκείνο τον καιρό ο Αλαντίν είχε αρχίσει να πουλάει στο ψιλικατζίδικο του μικρές πάνινες τουρκικές σημαιούλες. Ο αδελφός μου, που του άρεσαν οι σημαιούλες, είχε αγοράσει μία μερικές μέρες πριν και την είχε βάλει κάπου μέσα στο αυτοκίνητο. Το αποτέλεσμα ήταν να μη σπάσουν τα τζάμια ούτε να αναποδογυρίσουν την Ντοτζ του θείου μου.

Παρασκευή 1 Ιουνίου 2012

ΣΜΥΡΝΗ - Το ταξίδι μας
İZMİR - Seyahatımız


ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗ ΣΜΥΡΝΗ και στη ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ
( από 13-4-2011 έως 18-4-2011 )

Όταν οι καθηγητές μας μάς πληροφόρησαν ότι το Πρόγραμμά μας θα έκλεινε με ένα ταξίδι στη Σμύρνη και τη Μικρά Ασία ο ενθουσιασμός μας ήταν τέτοιος που μας έκανε να ξεχάσουμε τον κανονικό του τίτλο «Οθωμανική Αθήνα» και να το … βαφτίσουμε «Σμύρνη».
Έκτοτε στις συναντήσεις μας τις Παρασκευές ή στις ξεναγήσεις του Σαββάτου, όταν θέλαμε να ξεφύγουμε λίγο ή να ονειροπολήσουμε… σχεδιάζαμε και λέγαμε…
«Θα περπατήσουμε στην προκυμαία της Σμύρνης»!
«Θα γνωρίσουμε επιτέλους τους Τούρκους φίλους μας»!
«Θα ταξιδέψουμε με αεροπλάνο»!
«Θα κάνουμε πολλές βόλτες στην πόλη»!
«Θα κάνουμε απίθανα ψώνια»!
«Το ξενοδοχείο μας θα είναι … τέλειο»!
Στις 13 Απρίλη το όνειρο άρχισε να γίνεται πραγματικότητα, όταν το αεροπλάνο προσγειώθηκε στις 2.00 το μεσημέρι στην πόλη που μας κέρδισε από την πρώτη στιγμή ( Ρωμαϊκή αγορά, εκκλησία του Αγίου Βουκόλου, το όρος Πάγος, το λιμάνι, τα πάρκα, η προκυμαία το «Και», τα κτήρια, η Αγία Φωτεινή, το Κονάκ με το ρολόι, το Παζάρι, το πιο παλιό τζαμί της πόλης, οι δρόμοι με τους φοίνικες )…
Στη συνέχεια επισκεφθήκαμε το Κολέγιο, γνωρίσαμε από κοντά τους φίλους μας, περιηγηθήκαμε στους χώρους του, παρουσιάσαμε το Πρόγραμμά μας, κάναμε από κοινού δραστηριότητες, διασκεδάσαμε στο party που είχαν οργανώσει για μας, γευτήκαμε τη ζεστή φιλοξενία και την απέραντη αγάπη τους.
Τις τρεις επόμενες ημέρες γνωρίσαμε τη μαγευτική Μικρά Ασία ξεκινώντας από την Αφροδισιάδα, και συνεχίζοντας στην Ιεράπολη, στα Δίδυμα, στη Μίλητο, στην Πριήνη,σ την Έφεσο ,στον Κιρκιντζέ, στο Αϊβαλί, στα Μοσχονήσια, στην Πέργαμο, στη Φώκαια. Εξαιρετικοί αρχαιολογικοί χώροι, πανέμορφη φύση, γραφικές πόλεις.
Στις 18 Απρίλη επιστρέψαμε με παρακαταθήκη τις όμορφες αναμνήσεις, τις χιλιάδες εντυπώσεις, τις ανεπανάληπτες εμπειρίες… και μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι… (από τις μαρτυρίες των μαθητών)
«Το ταξίδι στη Σμύρνη για μένα ήταν πολύ σημαντικό. Περισσότερο μου άρεσε το Pammukale εξαιτίας της φυσικής ομορφιάς και της καταπληκτικής θέας. Επίσης πέρασα πολύ ωραία με τους φίλους μου!! Είμαι πολύ ενθουσιασμένη που πήγα αυτό το ταξίδι και πιστεύω ότι θα το θυμάμαι σε όλη μου τη ζωή»
«Η Σμύρνη είναι μια μεγάλη πόλη με φιλόξενους ανθρώπους, πλούσια σε αξιοθέατα και σε αρχαιολογικούς χώρους με αξιόλογο ιστορικό παρελθόν. Μια πόλη που σου μένει αξέχαστη. Περπατώντας στην προκυμαία το βράδυ μπορείς να δεις μικρά καΐκια γεμάτα φώτα να πλέουν ήρεμα στη θάλασσα. Το όμορφο τοπίο σε συναρπάζει. Εάν γνωρίσεις καλύτερα τη Σμύρνη, δε θα μπορέσεις να την αποχωριστείς».
«Ήταν μια αξέχαστη εμπειρία. Η Έφεσος ήταν το ομορφότερο μέρος αλλά και το Αϊβαλί το πιο ζεστό και φιλικό».
«Από το ταξίδι στη Σμύρνη αποκόμισα εντυπώσεις και έμαθα καινούργια πράγματα τόσο για την πόλη, όσο και για την κουλτούρα και τους ίδιους τους ανθρώπους. Επισκεφθήκαμε πολλούς αρχαιολογικούς χώρους και άλλες πόλεις, αλλά το κυριότερο συνδεθήκαμε με τα παιδιά του τούρκικου σχολείου με το οποίο συνεργαζόμασταν. Αν μου ξαναδινόταν η ευκαιρία, θα πήγαινα ευχαρίστως πάλι, αφού πέρασα έξι φανταστικές μέρες εκεί».
"Το ταξίδι στη Σμύρνη ήταν , είναι και θα είναι μια πολύ όμορφη και σημαντική εμπειρία στη ζωή μου"
«Η αγαπημένη μου εικόνα από το ταξίδι είναι τα παιδιά ενός Λυκείου που μας χαιρετούσαν από τα παράθυρα στην πρώτη μας επίσκεψη έξω από τη Ρωμαϊκή Αγορά».
«Με εντυπωσίασε πάρα πολύ ο φυσικός σχηματισμός των «βαμβακερών βουνών», ο αριθμός των θεάτρων της αρχαιότητας από τα οποία πολλά διατηρούνται πάρα πολύ καλά.Δε θα ξεχάσω όμως ποτέ τη βόλτα στην προκυμαία της πόλης και τη γνωριμία με τα παιδιά από το τούρκικο σχολείο».
«Ένιωσα χαρά για τα παιδιά της γειτονικής χώρας που γνώρισα και που μου έδωσαν το μήνυμα ότι οι νέοι άνθρωποι θέλουν την ειρήνη και τη φιλία των λαών».
«Αυτό που με εντυπωσίασε πιο πολύ στη Σμύρνη είναι τα τζαμί που επισκεφθήκαμε ,ιδιαίτερα η εσωτερική του διαρρύθμιση».
«Η φιλοξενία των παιδιών του σχολείου και η χαρά με την οποία μας ξεναγούσαν είναι η καλύτερή μου ανάμνηση από το ταξίδι μας στη Σμύρνη».
"Θα μπορούσα να πω ότι στη Σμύρνη ήταν τέλεια!!! Πέρα από τα μέρη που επισκεφθήκαμε μου άρεσαν τα παιδιά από το κολέγιο τα οποία ήταν πολύ καλά και έτσι γίναμε φίλοι γρήγορα"
«Μέσα από αυτό το ταξίδι είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα τη γειτονική μας χώρα, την Τουρκία και κυρίως τον πολιτισμό της. Εντυπωσιάστηκα από το φιλικό κλίμα που επικρατούσε εντελώς αντίθετο προς τις … ιδιόρρυθμες αρχές με τις οποίες είχαμε μεγαλώσει»
«Πιστεύω πως το ταξίδι και η παρουσίαση του Προγράμματος στέφθηκαν με επιτυχία δημιουργώντας έτσι μια στενή συνεργασία ανάμεσα σε μαθητές και καθηγητές».
"Το αγαπημένο μου μέρος ήταν το μαγευτικό και άσπρο σαν χιονισμένο Pammukale. Αλλά και ολόκληρο το ταξίδι ήταν μια όμορφη εμπειρία που θα μετάνιωνα αν δεν την είχα ζήσει".
«Στο ταξίδι μας στη Σμύρνη- Μικρά Ασία μπορώ να πω πως πέρασα υπέροχα.Μέσω του προγράμματος γνωρίσαμε μια ξένη χώρα, ήρθαμε σε επαφή με τους κατοίκους και τον πολιτισμό της. Ήταν πραγματικά μια ξεχωριστή εμπειρία που θα μείνει για πάντα χαραγμένη στη μνήμη μου και αναμφίβολα θα ήθελα να ξαναζήσω».
«Ένα ταξίδι μακριά από την πατρίδα σου με άτομα που βρίσκονται στη ζωή σου δεν περιγράφεται με λέξεις γραμμένες σε ένα κομμάτι χαρτί. Απερίγραπτες μέρες και στιγμές»!