Τετάρτη 19 Σεπτεμβρίου 2012



OΘΩΜΑΝΙΚΗ ΑΘΗΝΑ ( ΓΚΡΑΒΟΥΡΕΣ- ΚΕΙΜΕΝΑ )

















    Η ΑΘΗΝΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ


                 ΣΥΝΤΟΜΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ


Η οθωμανική περίοδος στην Αθήνα αρχίζει το 1456 με την ειρηνική κατάληψη της πόλης έπειτα από συνθηκολόγηση των Οθωμανών με τον τελευταίο δούκα των Acciajuoli και τελειώνει το 1833 με την αποχώρηση και των τελευταίων Τούρκων
από το Κάστρο ( Ακρόπολη ).
Στο διάστημα αυτό η πόλη παρέμεινε διαρκώς κάτω από οθωμανική κυριαρχία με εξαίρεση ένα σύντομο διάλειμμα ενετικής κατοχής το 1687-1688 που λαμβάνεται και ως όριο για τη διάκριση δύο υποπεριόδων στην οθωμανική ιστορία της:

της  Α΄ από το 1456 έως το 1687 ( μέχρι την καταστροφή της πόλης από το Μοροζίνι κατά τη διάρκεια του Τουρκοβενετικού πολέμου) 
                                                    και 
της Β΄ από το 1688 έως το 1833.

Ο ίδιος ο Μωάμεθ ο Πορθητής ευνόησε την πόλη με διοικητικά και θρησκευτικά προνόμια με αποτέλεσμα τη βαθμιαία επέκταση και ανασυγκρότησή της η οποία οφειλόταν και στην  έλευση νέων χριστιανικών πληθυσμών παράλληλα με τη  σταδιακή αύξηση του μουσουλμανικού στοιχείου.
Η επίθεση των Βενετών με αρχιστράτηγο το Μοροζίνι το 1687 οι οποίοι πολιόρκησαν και βομβάρδισαν την Ακρόπολη προκάλεσε τη μεγαλύτερη καταστροφή στην ιστορία  των μνημείων της. Οι Βενετοί εγκατέλειψαν την Αθήνα πέντε μήνες αργότερα,όμως οι Οθωμανοί και οι  Έλληνες κάτοικοι είχαν καταφύγει στις γύρω περιοχές και επανήλθαν στην πόλη το 1690. Η περίοδος που ακολούθησε χαρακτηρίστηκε από κοινωνικές και οικονομικές ανακατατάξεις.
Μετά την κήρυξη της Επανάστασης οι Έλληνες κατόρθωσαν να επικρατήσουν στην πόλη για τέσσερα χρόνια (από το 1822-1826 ).Ωστόσο  το 1827 ο Κιουταχής με το στρατό του ανακατέλαβε την πόλη που εγκαταλείφθηκε για μια ακόμη φορά από τους κατοίκους της.
Η οριστική απελευθέρωση της Αθήνας έγινε στις 31-3-1833 με την παράδοση της Ακρόπολης στους Βαυαρούς ,ενώ σύντομα θα ακολουθούσε η ανακήρυξή της σε πρωτεύουσα του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Σε όλη τη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου η πολεοδομική οργάνωση της πόλης ακολουθούσε τη βασική διαίρεση στις περιοχές:

Α.  ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ( ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ )
Β.  ΤΗΣ ΚΑΤΩ ΠΟΛΗΣ

Στο Κάστρο , τόπο αποκλειστικής παραμονής του μουσουλμανικού πληθυσμού, υπήρχαν περίπου 200 σπίτια των Τούρκων στρατιωτών, ενώ η «Κάτω πόλη» πυκνοδομημένη με απλά σπίτια ή πλούσια αρχοντικά και δημόσια κτίρια χωριζόταν σε πλατώματα και ενορίες-μαχαλάδες. Συγκέντρωνε δε τις οικονομικές, διοικητικές και θρησκευτικές λειτουργίες. Οι εμπορικές δραστηριότητες με όσον αφορά στην καθημερινή Αγορά [Κάτω Παζάρι ] και στην εβδομαδιαία [Πάνω Παζάρι ] αναπτύσσονταν στη Ρωμαϊκή Αγορά και στην περιοχή της Βιβλιοθήκης του Αδριανού όπου βρισκόταν το διοικητικό κέντρο και η κατοικία του βοεβόδα. 
Τζαμιά, τεκέδες, τεμένη, λουτρά, εκπαιδευτήρια καθώς και μεγάλος αριθμός εκκλησιών συμπλήρωναν τη δημόσια εικόνα της πόλης.
Σύμφωνα με την απογραφή του 1824 υπήρχαν 35 πλατώματα ,1605 σπίτια 9040 κάτοικοι ( εκτός από τους κατοίκους της Ακρόπολης ).
Ο πληθυσμός αποτελείτο από Χριστιανούς  ( Έλληνες και Αρβανίτες ) , Τούρκους, Αιθίοπες, Τουρκόγυφτους και Φράγκους.

OTTOMAN ATHENS

THE PERIOD OF THE OTTOMAN ATHENS IS DIVIDED INTO TWO PARTS :

1456-1687 ( until the city`s destruction by Morozini during the
war of Turks and Venetian )
1688-1833 ( since the departure of Venetians until the Release )

The city is divided into two senctions
 A. The Acropolis ( The Castle )

B. The Lower Town

In the castle there were about 200 houses of Turkish soldiers. In Lower
Town was created the administrative center ,the Bazaar , mosques,
baths e.t.c Small churches were everywhere in the periphery.The
irregular urban planning , the thick building and narrow streets featured
the type of the city The houses simple or popular or rich mansions were
distributed into parishes and neighborhoods ( mahalle ). According to
the census of 1824 there were 35 parishes, 1605 houses ,and 9040
people ( except the Acropolis` inhabitans ) in Ottoman Athens. The
population consisted of Christians (Greeks and Arvanites ) , Turks,
Ethiopians and Franks.

TOPOGRAPHY

SERPENTZE RAMPART

The Rizokastro which surrounded the Acropolis disappears. Only in
the south part of the wall that encloses the Odeon of Perikles and
the entire area until the Dionysian theatre is preserved known as
Serpentze Rampart ( Promahon ) and the whole line of the northen
part, as an enclosure of the city in that direction.

HYPAPANTE WALL

After 1690 the Turks built an enclosure before the entrance of the
Acropolis, which was named Hypapante Wall. It began on the west

side of Serpentze`s Wall surrounding Acropolis until the church of
Hypapante and ended in Aglavroscave. It had two entrances.

HASEKI`S WALL

Haji Ali Haseki built a Wall in 1778 and used some material from
other buildings. It started from the northwest corner of the Acropolis
from the top of Areios Pagos to Theseon and Syntagma Square
reaching the close of Olymreion. Then continued on D. Areopagitou
Avenue resulting in Serpentze.

The Mesogeia Gate ( leading to Mesogeia ) and “Kamaroporta”
or “Princess Gate” ( at the Hadrian Gate ) were two of the seven
Gates that existed in this. Also it had 22 Towers.

OTTOMAN MONUMENTS

There were several Moslem Monasteries or Tekes ( Teke at the
Auction Square, at the Roman Agora, Ibrahim teke and Husein Efendi
Teke).

Also there were eight Mosques ( Yeni, Kucuk ,Softa, Ismaindi, of the
Golumn, Olympieion, at the Grain Market ,Jistarakis ) and the Oratory
of the Gallows.

All that remains of the Mendresse , the Moslem Seminary, is the
portal with the foundation inscription in 1721.

All the secular buildings were in Bazaar ( Pazari ): the Court House
(Katiliki), the Governor`s Residence ( Konak) ,the Council`s House
of the Christian Population ( Kousegio ) and the Customs House
(Duana). Tha Greek School and the Deka`s Greek School were the
most important Educational Buildings.

Of manifold importance in the social life of the Athenians were the
bathhouses ( hamams ) like Haji Ali`s, Ula Bey`s and Abit Efendi`s
bathhouses.

Among the houses stood the mansions of Logothetes and Benizelos .

In the Library of Hadrian was the Elgin`s Clock Tower.

There were three inns in the Bazaar ( Pazari ). The “Date`s Inn” was
the most famous.

WATER SUPPLY

In the Ottoman period the Athenians built well for their water
needs. They fetched water from both rivers Ilissos and Kifissos.
Later , the inhabitans were supplied with water from underground
water mains carrying water from Lykavitos and Ymittos.There were
taps in some houses while there were wells in some others. The
number of fountains was important ( Agha`s F., Alikoko`s F., Haseki`s
F. Boubounistra … ).Aqueducts were made in the last decades of
Ottoman period ( Tsakoumakou, Goude, Haseki`s… ). The Turkish
Authorities controlled the use and the distribution of water.

Finally a Turkish Cemetary existed west of the Acropolis outside the
perimeterof the city.

CHRISTIAN MONUMENTS

During the period of Ottoman rule, the buildings ancient and
Byzantine, remained intact or were repaired. In the spirit of religions
tolerance under the Turks, many new churches were founded, albeit
somewhat humbler than those of the past. We can mention:

ST. CATHERINE

STS. PENNLESS OF KOLOKYNTHIS

STS. DISCIPLES OF SOLAKIS

ST. DEMETRIUS OF KATIFORIS

ST. NICHOLAS OF RAGAVAS

VIRGIN MARY KAPNIKAREA

TRANSFIGURATION OF THE SAVIOUR

VIRGIN MARY WHO RESPONDS QUICKLY

VIRGIN MARY OF CAVE

VIRGIN MARY PANTANASSA

ST. SAVIOUR OF KOTTAKES

ST. SAVIOUR OF LYKODHIMOS

ST. MARINA e.t.c

Last in addition to the Orthodox Christian and Isiamic
monuments, there were also foundations of other dogmas
sucsh as the Capucin Monastery in the monument of
Lysikrates.





ΣΜΥΡΝΗ
Από τον κοσμοπολιτισμό έως τους εθνικισμούς
Hervé Georgelin, εκδ. ΚΕΔΡΟΣ

Η Σμύρνη στα μέσα του 19ου αιώνα γοητεύει με τον αστραφτερό κοσμοπολιτισμό της. Προάγγελος της τόσο επίκαιρης σήμερα πολυπολιτισμικότητας, συγκεντρώνει στους κόλπους της όλες τις ανθρώπινες ομάδες των Βαλκανίων και της Εγγύς Ανατολής. Σταυροδρόμι λαών, πολιτισμών, θρησκειών, ιδεών. Πρότυπο πνευματικής άνθησης, οικονομικής ευμάρειας και κοινωνικής προόδου.
Ο ερευνητής και συγγραφέας Hervé Georgelin δίνει ανάγλυφα την περίπλοκη ιστορία αυτής της ιδιαίτερης πληθυσμιακής μείξης. Εξετάζει την κοινωνική και πολιτική ζωή στην οθωμανική Σμύρνη από το τέλος της δεκαετίας του 1870 έως τις παραμονές του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και την καταστροφή της πόλης. Περιγράφει τις δραστηριότητες , τις πρακτικές και την αλληλεπίδραση των διαφορετικών πληθυσμών εξετάζοντας τις επιρροές που δέχονται από τις μητροπόλεις της Ευρώπης. Φωτίζει την εύθραυστη συνύπαρξή τους υπό το πρίσμα της διαφορετικής παιδείας που προωθεί η κάθε εθνότητα, παράγοντας αποσταθεροποίησης, όπως υποστηρίζει, για μια ομοιογενή κουλτούρα.
Στην πολιτική σκηνή τα ιστορικά γεγονότα ερμηνεύονται σε δύο αντικρουόμενα επίπεδα: την επίσημη γραμμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και το τοπικό κοινοτικό πνεύμα που στηρίζουν οι κάτοικοι ανεξαρτήτως εθνικών καταβολών. Το τέλος της Σμύρνης είναι τελικά η αρχή ενός βίαιου τέλους όλων των κοσμοπολίτικων πόλεων της Ανατολικής Μεσογείου.

















Πέμπτη 13 Σεπτεμβρίου 2012



«Μεσ’ την ειρήνη διάπλατα ανασαίνει
 όλος  κόσμος με όλα τα όνειρά του»
                               Γιάννης Ρίτσος



Το Σαββατοκύριακο, 1-2 Σεπτεμβρίου 2012, ο παράλιος δήμος Δικελί Τουρκίας (απέναντι από τη Μυτιλήνη και κοντά στο Αϊβαλί) οργάνωσε εκδηλώσεις με τίτλο «Ημέρες Ναζίμ Χικμέτ και Ειρήνης».
Η πρώτη ήμερα των εκδηλώσεων συνέπεσε με την 73η επέτειο έναρξης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου ( 01.09.1939), η οποία τιμάται σε πολλές χώρες ως «Διεθνής Αντιπολεμική Ημέρα».
Φέτος ο Δήμαρχος του Δικελί αποφάσισε να τιμήσει τον μεγάλο Τούρκο ποιητή, διεθνιστή και αντιφασίστα Ναζίμ Χικμέτ, με την παγκόσμια ακτινοβολία, στήνοντας την προτομή του σε ομώνυμο παραλιακό πάρκο. Ο δήμος αυτός και ο αγωνιστής δήμαρχός του Οσμάν Οζγκιουβέν, τιμημένος με το «Βραβείο Ιπεκτσί» για την ελληνοτουρκική φιλία,  έχουν διακριθεί για τους αγώνες τους  σχετικά με την ειρήνη και τη δημοκρατία, εδώ και πολλές δεκαετίες.
Στις διήμερες εκδηλώσεις προς τιμήν του Τούρκου ποιητή Ναζίμ Χικμέτ, συμμετείχαν και εκπρόσωποι από την Ελλάδα, ενώ στην πορεία ειρήνης από την πλατεία προς το νέο πάρκο, που ο δήμαρχος του Δικελί, Οσμάν Οζγκιουβέν, εγκαινίασε κάνοντας και τα αποκαλυπτήρια προτομής του Ναζίμ Χικμέτ, συμμετείχαν επίσης εκπρόσωποι κομμάτων της Αριστεράς και σωματείων.

Ο κ. Οζγκιουβέν στην ομιλία του σημείωσε: «Η 1η Σεπτεμβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα για την ειρήνη και εμείς θέλουμε να φωνάξουμε από το Δικελί όλος ο κόσμος να έχει ειρήνη. Ονειρεύομαι έναν κόσμο χωρίς πόλεμο, να μας συντροφεύει ο ποιητής της ειρήνης, Ναζίμ Χικμέτ, με τα ποιήματά του. Για να τον τιμήσουμε, φτιάξαμε το πάρκο για την ειρήνη και δώσαμε το όνομα του Ναζίμ Χικμέτ. Με καλή συζήτηση και συνεργασία, μπορούμε να λύσουμε όλα μας τα προβλήματα. Ειρήνη στα σύνορά μας, ειρήνη σε όλο τον κόσμο.»
Στο νέο πάρκο «Ναζίμ Χικμέτ», οι δημοτικοί σύμβουλοι Γιώργος Πάλλης και Βάσω Χοχλάκα φύτεψαν μια ελιά, για να συμβολίζει τη συνεργασία και τις καλές σχέσεις των δύο περιοχών.



                                             
  ΠΟΙΗΜΑΤΑ

ΜΙΚΡΟΚΟΣΜΟΣ 

Και να, τι θέλω τώρα να σας πω
Μες στις Ινδίες,μέσα στην πόλη της Καλκούτας,
φράξαν το δρόμο σ' έναν άνθρωπο.
Αλυσοδέσαν έναν άνθρωπο 'κει που εβάδιζε.
Να το λοιπόν γιατί δεν καταδέχουμαι
να υψώσω το κεφάλι στ' αστροφώτιστα διαστήματα.
Θα πείτε, τ' άστρα είναι μακριά
κι η γη μας τόση δα μικρή.

Ε, το λοιπόν, ό,τι και να είναι τ' άστρα,
εγώ τη γλώσσα μου τους βγάζω.
Για μένα, το λοιπόν, το πιο εκπληκτικό,
πιο επιβλητικό, πιο μυστηριακό και πιο μεγάλο,
είναι ένας άνθρωπος που τον μποδίζουν να βαδίζει,
είναι ένας άνθρωπος που τον αλυσοδένουνε.

                                     Ναζίμ Χικμέτ

http://www.youtube.com/watch?v=roccYFIcYUs

HIROSHIMA CHILD

I come and stand at every door
But none can hear my silent tread
I knock and yet remain unseen
For I am dead for I am dead

I'm only seven though I died
In Hiroshima long ago
I'm seven now as I was then
When children die they do not grow

My hair was scorched by swirling flame
My eyes grew dim my eyes grew blind
Death came and turned my bones to dust
And that was scattered by the wind

I need no fruit I need no rice
I need no sweets nor even bread
I ask for nothing for myself
For I am dead for I am dead

All that I need is that for peace
You fight today you fight today
So that the children of this world
Can live and grow and laugh and play
                       
                          by Nazim Hikmet

ΕΙΡΗΝΗ

Τ’ όνειρο του παιδιού είναι η ειρήνη
Τ’ όνειρο της μάνας είναι η ειρήνη
Τα λόγια της αγάπης κάτω απ’ τα δέντρα
είναι η ειρήνη.Ο πατέρας που γυρνάει τ’ απόβραδο
μ’ ένα φαρδύ χαμόγελο στα μάτια
μ’ ένα ζεμπίλι στα χέρια του γεμάτο φρούτα
και οι σταγόνες του ιδρώτα στο μέτωπό του
είναι όπως οι σταγόνες του σταμνιού
που παγώνει το νερό στο παράθυρο,
είναι η ειρήνη.

Όταν οι ουλές απ’ τις λαβωματιές
κλείνουν στο πρόσωπο του κόσμου
και μες στους λάκκους που ‘ καψε η πυρκαγιά
δένει τα πρώτα της μπουμπούκια η ελπίδα
κι οι νεκροί μπορούν να γείρουν στον πλευρό τους
και να κοιμηθούν δίχως παράπονο
ξέροντας πως δεν πήγε το αίμα τους του κάκου,
είναι η ειρήνη.

Ειρήνη είναι η μυρουδιά του φαγητού το βράδυ,
τότε που το σταμάτημα του αυτοκινήτου στο δρόμο
δεν είναι φόβος,
τότε που το χτύπημα στην πόρτα
σημαίνει φίλος,
και το άνοιγμα του παραθύρου κάθε ώρα
σημαίνει ουρανός,
γιορτάζοντας τα μάτια μας
με τις μακρινές καμπάνες των χρωμάτων του,
είναι ειρήνη.

Ειρήνη είναι ένα ποτήρι ζεστό γάλα
κι ένα βιβλίο μπροστά στο παιδί που ξυπνάει,
τότε που τα στάχυα γέρνουν το ‘να στ’ άλλο λέγοντας:
το φως, το φως
και ξεχειλάει η στεφάνη του ορίζοντα φως,
είναι η ειρήνη.

Τότε που οι φυλακές επισκευάζονται να γίνουν βιβλιοθήκες,
τότε που ένα τραγούδι ανεβαίνει από κατώφλι σε κατώφλι τη νύχτα,
τότε που τ’ ανοιξιάτικο φεγγάρι βγαίνει απ’ το σύγνεφο
όπως βγαίνει απ’ το κουρείο της συνοικίας
φρεσκοξυρισμένος ο εργάτης το Σαββατόβραδο,
είναι η ειρήνη.

Τότε που η μέρα που πέρασε,
δεν είναι μια μέρα που χάθηκε,
μα είναι η ρίζα που ανεβάζει τα φύλλα της χαράς μέσα στο βράδυ
κι είναι μια κερδισμένη μέρα κι ένας δίκαιος ύπνος,
που νιώθεις πάλι ο ήλιος να δένει βιαστικά τα κορδόνια του
να κυνηγήσει τη λύπη απ’ τις γωνιές του χρόνου,
είναι η ειρήνη.

Ειρήνη είναι οι θημωνιές των αχτίνων στους κάμπους του καλοκαιριού
είναι τ’ αλφαβητάρι της καλοσύνης στα γόνατα της αυγής.
Όταν λες: αδελφές μου, – όταν λέμε: αύριο θα χτίσουμε.
όταν χτίζουμε και τραγουδάμε,
είναι η ειρήνη.

Η ειρήνη είναι τα σφιγμένα χέρια των ανθρώπων
είναι το ζεστό ψωμί στο τραπέζι του κόσμου
είναι το χαμόγελο της μάνας
Τίποτ’ άλλο δεν είναι η ειρήνη.
Και τ’ αλέτρια που χαράζουν βαθιές αυλακιές σ’ όλη τη γη,
ένα όνομα μονάχα γράφουν:
Ειρήνη.
Τίποτ’ άλλο. Ειρήνη.

Πάνω στις ράγες των στίχων μου
το τραίνο που προχωρεί στο μέλλον
φορτωμένο στάρι και τριαντάφυλλα,
είναι η ειρήνη.

Αδέρφια,
μες στην ειρήνη διάπλατα ανασαίνει όλος ο κόσμος
με όλα τα όνειρά μας
Δώστε τα χέρια αδέρφια μου,
αυτό ‘ναι η ειρήνη.
                              
                              Γιάννης Ρίτσος




Τρίτη 11 Σεπτεμβρίου 2012


Τα τραγούδια των ανθρώπων

     Τα τραγούδια των ανθρώπων
     είναι πιο όμορφα απ᾿ τους ίδιους
     πιο βαριὰ απὸ ελπίδα
     πιο λυπημένα
     πιο διαρκή.

    Πιότερο απ᾿ τους ανθρώπους,
    τα τραγούδια τους αγάπησα.
    Χωρὶς ανθρώπους μπόρεσα νὰ ζήσω,
    όμως ποτὲ χωρὶς τραγούδια·
    μούτυχε ν᾿ απιστήσω κάποτε
    στην πολυαγαπημένη μου,
    όμως ποτέ μου στο τραγούδι
    που τραγούδησα γι᾿ αυτήν·
    ούτε ποτὲ και τα τραγούδια
    μ᾿ απατήσανε.

   Όποια κι αν είναι η γλώσσα τους
   πάντοτε τα τραγούδια τα κατάλαβα.
   Σ᾿ αυτὸν τον κόσμο τίποτα
   απ᾿ όσα μπόρεσα να πιω
   και να γευτώ
   απ᾿ όσες χώρες γνώρισα
   απ᾿ όσα μπόρεσα ν᾿ αγγίξω
   και να νιώσω
   τίποτα, τίποτα
   δε μ᾿ έκανε έτσι ευτυχισμένον
   όσο τα τραγούδια...






Για τη ζωή

(απόδοση: Γιάννης Ρίτσος )


Η ζωὴ δεν ειναι παίξε-γέλασε
Πρέπει να τήνε πάρεις σοβαρά,
Όπως, να πούμε, κάνει ο σκίουρος,
Δίχως απ᾿ όξω ή απὸ πέρα να προσμένεις τίποτα.
Δε θα ῾χεις άλλο πάρεξ μονάχα να ζεις.

Η ζωὴ δεν είναι παίξε-γέλασε


Πρέπει να τήνε πάρεις σοβαρὰ
Τόσο μα τόσο σοβαρὰ
Που έτσι, να πούμε, ακουμπισμένος σ᾿ έναν τοίχο
με τα χέρια σου δεμένα
Ή μέσα στ᾿ αργαστήρι
Με λευκὴ μπλούζα και μεγάλα ματογυάλια
Θε να πεθάνεις, για να ζήσουνε οι άνθρωποι,
Οι άνθρωποι που ποτὲ δε θα ῾χεις δει το πρόσωπό τους
και θα πεθάνεις ξέροντας καλὰ
Πως τίποτα πιο ωραίο, πως τίποτα πιο αληθινὸ
απ᾿ τη ζωὴ δεν είναι.

Πρέπει να τηνε πάρεις σοβαρὰ
Τόσο μα τόσο σοβαρὰ
Που θὰ φυτεύεις, σα να πούμε,
ελιὲς ακόμα στα εβδομήντα σου
Όχι καθόλου για να μείνουν στα παιδιά σου
Μα έτσι γιατὶ το θάνατο δε θα τόνε πιστεύεις
Όσο κι αν τον φοβάσαι
Μα έτσι γιατί η ζωὴ θε να βαραίνει
     πιότερο στη ζυγαριά.


http://www.youtube.com/watch?v=h9RwMgeKSrg


Nâzim Hikmet (1902-1963): Τούρκος ποιητὴς και πεζογράφος απὸ τη Θεσσαλονίκη. 


Ο ΚΟΥΚΛΟΥΤΖΑΣ

Σε απόσταση 6 περίπου χιλιομέτρων ανατολικώς της Σμύρνης και στις πλαγιές του βουνού Κουκλού  ήταν ο Κουκλουτζάς, το χωριό στο οποίο γεννήθηκα.
Η λέξι είναι τουρκική και σημαίνει «Εύοσμο», όπως φαίνεται από την επίσημη ονομασία του «Κοκουλούτζε». Άλλοι την παράγουν από το «κοκουλουτζάλ» που σημαίνει ευώδης θάμνος. Πράγματι το χωριό περιβαλλόταν από δάση και ευώδεις θάμνους οι οποίοι στις αρχές του αιώνα μας έφταναν ως τον Άγιο Γιάννη στις Κάτω Βρύσες. 
Κύριο χαρακτηριστικό του χωριού μας, που το διέκρινε από όλα τα προάστια, ήταν η απόλυτη ελληνικότης του. 
Είναι άγνωστο πότε κτίστηκε ο Κουκλουτζάς. Απλώς είναι σίγουρο ότι στη θέσι του βρισκόταν αρχικά ένα τουρκοχώρι, του οποίου τους κατοίκους θέρισε κάποτε το «θανατικό» , προφανώς χολέρα ή πανώλη. 
Πάντως η εκκλησία του Άη Γιάννη, που ανέφερα προηγουμένως, έλεγαν ότι στην αρχή ήταν τζαμί. Μάλιστα ως το τέλος του προηγούμενου αιώνα και στις αρχές του 20ου έρχονταν οι Τούρκοι και έκαναν εκεί το ναμάζι ( προσευχή ). Τις δε βρύσες, ένα πραγματικά μαρμάρινο οικοδόμημα χωρισμένο σε εννιά βρύσες, είχε χτίσει κάποιος Χουσεϊν μπέης. 
Επειδή δεν ξέρω άλλο τέτοιο προηγούμενο, δηλαδή μετατροπή τζαμιού σε χριστιανικό ναό , πιστεύω ότι αρχικά ήταν εκκλησία που μετατράπηκε σε τζαμί και μετά με τον εξελληνισμό του χωριού, αποκαταστάθηκε. Το ότι έρχονταν Τούρκοι και έκαναν το ναμάζι τους , μπορεί να εξηγηθεί κατά πολλούς τρόπους, γιατί υπήρχαν πάντοτε πολλοί κρυπτοχριστιανοί και πολλοί Τούρκοι - το γνωρίζουμε και από άλλες πολλές περιπτώσεις -που πίστευαν στις θαυματουργές ιδιότητες των χριστιανών αγίων και εξεδήλωναν την πίστη τους σε ορθόδοξους ναούς. Πάντως , το ότι έρχονταν Τούρκοι να προσκυνήσουν είναι γεγονός.

Νικολάου Φωτεινού, «Αναμνήσεις και Ιστορήματα από τη Σμύρνη», εκδόσεις «Ενώσεως Σμυρναίων»  Αθήνα 1986 [ Αποσπάσματα ]

Δευτέρα 27 Αυγούστου 2012


ΗΛΙΑΣ ΒΕΝΕΖΗΣ
‘Το νούμερο 31328’


“Το νούμερο 31328” του Ηλία Βενέζη είναι το πιο αντιπροσωπευτικό βιβλίο της φρίκης όχι μόνο του μικρασιατικού πολέμου αλλά και της μετέπειτα αιχμαλωσίας. Πρόκειται για τα βιώματα του ίδιου του συγγραφέα στα «Αμελέ ταμπουρού», τα περιβόητα τάγματα εργασίας στα οποία οδηγούνταν οι έλληνες όμηροι των Τούρκων μετά την ήττα στο μικρασιατικό μέτωπο. Το νούμερο αυτό ήταν ο αριθμός της στολής του Βενέζη και το μυθιστόρημα αποτελεί πιο πολύ μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση βιωματικού τύπου που ξεκινά από την αιχμαλωσία του και φτάνει μέχρι την απελευθέρωσή του.

Ο Ηλίας Βενέζης, στον πρόλογο της Β’ έκδοσης, το καλοκαίρι του 1945, γράφει:

Το βιβλίο τούτο είναι γραμμένο με αίμα. Ένας κριτικός του σημείωνε κάποτε για το ύφος του: «Έχει κάτι από τη φονική λαμπρότητα των πολεμικών όπλων, τη φονική λαμπρότητα του αδυσώπητου φωτός». Αλλά εγώ δε μιλώ για το ύφος. Λέω για την καυτή ύλη, για τη σάρκα που στάζει το αίμα της και πλημμυρίζει τις σελίδες του. Για την ανθρώπινη καρδιά που σπαράζει, όχι για την ψυχή. Εδώ μέσα δεν υπάρχει ψυχή, δεν υπάρχει περιθώριο για ταξίδι σε χώρους της μεταφυσικής. Όταν καίγεται έτσι που καίγεται εδώ, με πυρωμένο σίδερο η σάρκα, παντοδύναμη θεότητα υψώνεται αυτή, κι όλα τα άλλα σωπαίνουν. Έχουν να λένε πως κανένας πόνος δεν μπορεί να είναι ισοδύναμος με τον ηθικό πόνο. Αυτά τα λένε οι σοφοί και τα βιβλία. Όμως, αν βγεις στα τρίστρατα και ρωτήσεις τους μάρτυρες, αυτούς που τα κορμιά τους βασανίστηκαν ενώ πάνω τους σαλάγιζε ο θάνατος – και είναι τόσο εύκολο να τους βρεις, η εποχή μας φρόντισε και γέμισε τον κόσμο – αν τους ρωτήσεις, θα μάθεις πως τίποτα, τίποτα δεν υπάρχει πιο βαθύ και πιο ιερό από ένα σώμα που βασανίζεται.
Το βιβλίο τούτο είναι ένα αφιέρωμα σε αυτόν τον πόνο.

                           ΔΥΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ


ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑ ( σελ.175-177 )

Ο γιατρός πέρασε και με είδε. Ύστερα έστειλε ένα στρατιώτη και με πήγε στο ιατρείο του. Το χρησιμοποιούσε και για κατοικία.
Μου δείχνει να καθίσω.
- Είσαι πολύ νέος, μου λέει. Τι δουλειά έκανες;
- Πήγαινα σχολείο.
- Ε, και πως σε πιασαν;
- Έτσι.
Ο γιατρός σωπαίνει – σίγουρα δε βρίσκει τη γαλλική λέξη να αρχίσει τη νέα κουβέντα.
- Δεν ξέρεις τούρκικα; με ρωτά αργότερα.
- Όχι,  ό,τι μαθαίνω τώρα.
Πάλι σωπαίνει. Ύστερα λέει πως πρέπει, έτσι αδύνατος, να μη δουλέψω κάμποσες μέρες. Μα πώς να γίνει; Σκέφτεται να βρει, τέλος το βρίσκει:
- Θα πω πως θα ‘χεις δουλειά σε μένα. Να μεταφράζεις φραντσέζικες οδηγίες.
Έτσι έγινε. Πήγαινα το πρωί στο ιατρείο και γύριζα το βράδυ στο κουβούσι μας. Ο γιατρός μου έδωσε ένα παντελόνι και ένα ζευγάρι αρβύλες. Κάθε βράδυ με γέμιζε ψωμιά.
- Για τους συντρόφους σου.
Είχε κάτι οδηγίες φραντσέζικες για φάρμακα. Δεν του ήταν εύκολο να τις εξηγήσει. Μήτε με το λεξικό. Γιατί τα ‘χανε στους χρόνους, δεν ήξερε να βρει το απαρέμφατο. Λοιπόν τον βοηθούσα σ’ αυτό. Έβρισκα τη γαλλική λέξη στο γαλλοτουρκικό λεξικό και του έδινα να διαβάσει την αντίστοιχη τουρκική. Έτσι δουλεύαμε ώρες.
Ήταν πολύ νέο παιδί, μόλις είχε βγει απ’ το Πανεπιστήμιο, με θερμά ανατολίτικα μάτια. Ανθυπίατρος.
Μια μέρα μεταφράζαμε μια οδηγία. “Pous les jeunes meres”.
Έψαχνα για τη λέξη. Τη βρίσκω και του δίνω το λεξικό. Τα χέρια μου μένουν έτσι με το βιβλίο. Δεν το παίρνει.
Γυρίζω και τον κοιτάζω. Μ’ έβλεπε κατάματα.
- Ηλιά... (πάντα με φώναζε έτσι, τονίζοντας το ά.) Έχεις μητέρα;
- Ναι ,του λέω. Έχω.
- Γλίτωσε;
- Ναι γλίτωσε.
Έμεινε σιωπηλός. Έκανε κάτι να πει, μα σταματήσαμε. Συνεχίσαμε τη μετάφραση. Ως το βράδυ ήταν κατσουφιασμένος.
Αναρωτιόμουν: τι έπαθε;
Το άλλο πρωί ο γιατρός έφυγε στον Κιρκαγάτς. Θα γύριζε το βράδυ. Έμεινα με τον υπηρέτη του, τον Ισμαήλ, και τον βοήθησα να μαγειρέψει.
Σαν τελειώσαμε τις δουλειές μας καθίσαμε.
Ο Ισμαήλ ήταν ένα αγαθό ζο απ’ το Ντιάρμπεκιρ. Μ’ έβλεπε να κουλαντρίζω με τον αφέντη του κάτι βιβλία «σου καντάρ», τα λεξικά, να του μιλώ φραντσέζικα και ο θαυμασμός του ήταν τόσο απεριόριστος που φούσκωνε στα μάτια του. Δεν ξέρω για τι είδους ον με περνούσε.
Τσάτρα πάτρα κουβεντιάζαμε.
- Από πού είναι ο Κιαμήλ – μπέης; τον ρωτάω για το γιατρό.
- Απ’ την Προύσα, μου λέει.
- Εκεί είναι η φαμίλια του;
- Ναι. δηλαδή ο πατέρας του. Τη μάνα του... Αυτήν τη σκότωσαν οι δικοί σας.
Ο Ισμαήλ λέει κι άλλα πολλά. Δεν τον ακούγω. Ναι, είναι γιατί δεν τα πολυκαταλαβαίνω.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ  ΙΖ (σελ. 270 - 279 )

Οι μαφαζάδες που μας φυλάνε είναι μεγάλες ηλικίες. Όλοι απ' τα βαθιά της Ανατολής, στον καιρό του πολέμου το 'χαν σκάσει στα βουνά. Το κουβέρνο τότες δεν μπορούσε να τους κυνηγήσει. Μα, τώρα που κάλμαρε το μέτωπο κι ο Έλληνας έφυγε, άνοιξαν τα παλιά κατάστιχα και τους μάζεψαν έναν έναν κι επειδή σε τέτοια ηλικία δεν ήταν πια βολετό να μάθουν να σκοτώνουν ανθρώπους πολιτισμένα, τους βάλαν βοηθητικούς να φυλάνε εμάς.
Στην αρχή τούς είπαν πως θα υπηρετήσουν τρεις μήνες. Οι μήνες γίναν έξι, γίναν εφτά, οχτώ, κι αυτοί ολοένα μέναν μαζί μας και ζυμώνουνταν.
Οι πιο πολλοί τους έχουν γενειάδα. Σιγά σιγά έπιασαν να 'ρχουνται τα βράδια στις παρέες μας. Ψάχνουν με τα δάχτυλα τα γένια τους και λεν, κοιτάζοντας με τ' αγαθά μάτια τους κάπου:
- Αχ, μεμλεκέτ!... (πατρίδα).
Μας λεν τον καημό τους, μας ρωτούν τι να κάμουν.
Δεν έχουμε πολύ κέφι γι' αυτές τις παρέες. Τους ακούμε σχεδόν ψυχρά – ανάμεσά τους κι ανάμεσά μας υπάρχει ο σκληρός τοίχος. Αυτοί δεν είναι που μας κρατούν δεμένους; Τους μισούμε – πρέπει. Κι αν καμιά φορά πιάνεις τον εαυτό σου αφηρημένο σα να 'χει ξεχάσει τον «τοίχο», δε χρειάζεται παρά μια σπίθα μυαλό. Φέρνεις πάλι τότες, ντροπιασμένος, τον κρύο οχτρό στο προσκήνιο.
Μια μέρα οι μαφαζάδες μάθανε –το 'γραφε λέει το φύλλο – πως οι ηλικίες τους απολυθήκαν.
- Τι να κάνουμε; Τι να κάνουμε;
Έρχουνται και μας ρωτούν γεμάτοι απελπισία.
Ένας δικός μας τους ορμηνεύει τότες να σηκωθούν να βγουν στο Διοικητή αναφορά. Έτσι γίνεται, τους λέει, στο στρατό. Θα του πείτε: «Θέλουμε το χαρτί μας!»
Κοιτάζουνται μ' απορία: Μα έχουν την άδεια, λοιπόν, να κάμουν κάτι τέτοιο;
- Και βέβαια την έχετε!
Δεν ξέραν με τι τρόπο να μας φχαριστήσουν για την ορμήνια. Βγάλαν συναμεταξύ τους μιαν επιτροπή από έξι. Μέσα σ' αυτουνούς ήταν κι ένας Αράπης.
Σύμφωνα με τις οδηγίες μας ζήτησαν πρώτα τον υπαξιωματικό, αυτός τους πήγε στο λοχαγό κι από κει τους παρουσίασαν στο Διοκητή, το Γιαννιώτη.
- Τι θέλετε, ουλάν;
- Το χαρτί μας θέλουμε για το μεμλεκέτ! Το λεν οι γαζέτες.
- Τι έκανε λέει;
- Το χαρτί μας για το μεμλεκέτ!
Ωχ, που να 'σουν, μάτια μου! Ο Γιαννιώτης τα 'χασε. Ήταν ένα πράμα ακατανόητο για τον τούρκικο στρατό. Τόσα χρόνια μπίνμπασης δε θυμόταν κάτι παρόμοια φοβερό.
- Ποιος σας ορμήνεψε, κερατάδες! Ποιος σας ορμήνεψε; φώναζε έξω φρενών.
Φοβισμένοι σα ζαρκάδια τού το είπαν: Οι σκλάβοι. Αυτοί ξέρουν. Απασχολημένος κείνη την ώρα, διέταξε να τους κλειδώσουν, όλη την επιτροπή, σ' ένα κελί. Ήταν βράδυ. Αύριο θα τους κανόνιζε.
Η είδηση γέμισε πίκρα όλους τους άλλους μαφαζάδες, που περίμεναν με αγωνία το αποτέλεσμα. Ήμαστε κι εμείς λυπημένοι. Χωρίς λόγο. Τι μας ένοιαζε;

 Την άλλη μέρα ξημέρωνε Παρασκευή. Ο Διοικητής κατά τις δέκα η ώρα διάταξε να μαζευτούν όλοι οι λόχοι των σκλάβων στο ύπαιθρο, έναν μεγάλο τόπο. Ήταν εκεί και ο λόχος των μαφαζάδων.

Σε λίγο φέραν τους έξι στρατιώτες που είχαν βγει χτες στην αναφορά. Φέραν και τρεις σκλάβους, κατηγορημένους απ' τους δικούς μας τους τσαουσάδες γιατί δεν τους κάναν τα θελήματα.
Τους ξεγυμνώνουν όλους ως τη μέση. Μ' ένα μεγάλο σκοινί τούς δέ­νουν, τον ένα με τον άλλο, και τους εννιά αράδα. Ύστερα, τι δυο άκρες το σκοινί το πιάνουν, απ' τη μια κι απ' την άλλη, από δυο στρατιώτες. Σαν τελείωσε η προετοιμασία τούτη ήρθε ο Διοικητής. Από πίσω του τρεις τέσσερις αξιωματικοί. Ο Γιαννιώτης, με δεμένα τα χέρια του στις πλάτες, προχωρεί νευρικά μπρος στην αράδα τους δεμένους. Τους κοιτάζει μες στα μάτια, έναν ένα. Τσιμουδιά. Ύστερα γυρίζει πίσω. Ξαναπερνά από μπροστά τους, έναν ένα. Κι ύστερα άξαφνα, απότομα ξέσπασε η θύελλα:
- Παλιόσκυλα! Παλιόσκυλα! Παλιόσκυλα!
Χτυπούσε με το καμτσίκι από στριμμένο τέλι στο κεφάλι, στα μάτια, στα γυμνά κορμιά. Λάφαζε, ίδρωνε, έπαιρνε δύναμη τρέχοντας ζερβά δεξιά σα να τη ζητούσε, κι ολοένα, χτυπούσε λυσσασμένα, αβάσταχτα, τυφλά. Οι δεμένοι φώναζαν σπαραχτικά, κάναν ασυναίσθητα μια προσπάθεια να συρθούν πότε απ' το ένα μέρος, πότε απ' τ' άλλο. Μα οι στρατιώτες με το σκοινί βαστούσαν την ισορροπία στη διελκυστίνδα.
Σαν απόκαμε πια να χτυπά φώναξε ένα στρατιώτη και του έδωσε το νεύρο. Ο στρατιώτης ήταν απ' την ίδια κλάση, η μοίρα του ήταν με τους έξι.
- Χτύπα! Χτύπα!
Κι αυτός, τρέμοντας, χτυπούσε νευρικά, αδέξια, μπρος στα μάτια του Διοικητή, που σφούγγιζε τον ίδρο του.
Παρακολουθούσαμε τη σκηνή με σφιγμένα δόντια. Στα δασιά στήθια των δεμένων έτρεχε το αίμα – θα 'τρεχε και στον Αράπη, μα σ' αυτόν δε φαινόταν επειδή ήταν μαύρος. Βλέπαμε μονάχα πως άνοιγε το στόμα του και το σφαλνούσε σπασμωδικά, σα να κατάπινε τον αγέρα γουλιά γουλιά.
Τέλος ο Διοικητής αποτραβήχτηκε.
- Θα δουλέψουν δέκα μέρες με τους σκλάβους! διατάζει για τους έξι στρατιώτες.
- Μάλιστα!
Σαν τους λύσαν, οι πιο πολλοί πέσαν καταγής βογκώντας. Μονάχα ο Αράπης, μόλις έμεινε λεύτερος, έπιασε να τρέχει, πηδούσε σαν κατσίκι, ένα κορμί ίσαμε κι πάνου – θα 'θελε φαίνεται να ζεσταθεί.
Τον κυνήγησαν και τον πιάσαν.
Σκορπίσαμε μες στο στρατόπεδο ομάδες ομάδες. Ένα απροσδιόριστο κύμα μεγάλωνε, μεγάλωνε, φούσκωνε - μια γιγαντωμένη προσπάθεια προς τα ψηλά. Και οι άνθρωποι, το πλήθος, ολοένα συνθλίβονταν απ' το τεράστιο κενό:
- Σε τι λοιπόν ξεχωρίζανε αν ήταν Χριστιανοί για Τούρκοι;
Σε τι ξεχωρίζανε; Εμείς ήμαστε γεσήρ, ήμαστε δεμένοι. Εμ αυτοί που ήταν λεύτεροι; Το αίμα αυλάκωσε και τα εννιά κορμιά -τι διαφορά είχε; Μονάχα ο Αράπης – ε, αυτός ήταν μαύρος.
  
Το ίδιο βράδυ. Νύχτα. Τώρα που καλοκαίριασε οι πόρτες στα κουβούσια μας μέναν ανοιχτές. Ένας σκοπός φύλαγε πάντα.
Αυτό το βράδυ στο δικό μας το κουβούσι φύλαγε σκοπός ο στρατιώτης που τον είχαν βάλει το πρωί να μαστιγώσει τους συντρόφους του. Είναι συντριμμένος. Του λέμε να μην πικραίνεται. Ό,τι έγινε έγινε.
- Γιατί; παραπονιέται μελαγχολικά. Γιατί να μας ανοίξετε τα μάτια;
Κοντεύαν μεσάνυχτα. Ολόζεστη η καλοκαιρινή βραδιά. Ξαπλωμένοι δεν μπορούσαμε να κοιμηθούμε. Ένας νέος διάολος: Συλλογιόμαστε. Όλο το κουβούσι ήταν βυθισμένο στο σκοτάδι. Μονάχα εκεί, προς το μέρος του μαφαζά, άναβε ένα λυχνάρι. Εκεί δίπλα ήταν το γιατάκι του Μιχάλ-τσαούς.
Ο σκοπός είχε καθίσει χάμω. Το όπλο του μες στα σκέλια. Θαρρούσαμε πως ξαγρυπνούσε.
Ξαφνικά ένας λέει σιγά:
- Κοίτα!...
Από στόμα σε στόμα πήρε είδηση όλο το κουβούσι. Κοιτάζουμε:
Στο λίγο φως, στην πόρτα, διακρίνουμε τον επιλοχία του στρατόπεδου. Ήταν ένα νεαρό τριζάτο κέρατο. Έκανε έφοδο. Πατώντας στις μύτες των παπουτσιών του πλησιάζει το μαφαζά και σιγά, με προσοχή, του παίρνει το όπλο απ' τα χέρια. Κοιμόταν.
Με το όπλο στο χέρι ο επιλοχίας ρίχνει μια ματιά γύρω του. Κοιτάζει προς το γιατάκι του Μιχάλ-τσαούς. Αυτός ροχάλιζε, μα ο υπηρέτης του, το τσανάκι, παρακολουθούσε τη σκηνή.
Ο επιλοχίας τού γνέφει: σουτ! Ύστερα πάει κοντά του, του δίνει το ό­πλο και κάτι του λέει. Ύστερα, με προσοχή, βγαίνει όξω και χάνεται στο σκοτάδι.
Παρακολουθήσαμε τη σκηνή γεμάτοι αγωνία. Καταλάβαμε. Πήγαινε να ειδοποιήσει τον αξιωματικό: Εν ώρα υπηρεσίας το όπλο του σκοπού στα χέρια ενός σκλάβου! Και ο σκοπός ροχαλίζοντας! Αν δεν ήταν κρεμάλα, θα 'ταν φυλακή για όλη του τη ζωή.
Τότες σ' όλο το κουβούσι αμολήθηκε ένα υπόκωφο βογκητό. Ολοένα δυνάμωνε, σαν τα βόδια που τα σφάζουν. Στην αρχή σαλάγιξε μια σκιά και σηκώθηκε. Ύστερα άλλη, ύστερα όλο το κουβούσι βρέθηκε στο ποδάρι. Με νευρικά κινήματα βιαζόμαστε προς την πόρτα. Ήμαστε ίσαμε ογδόντα άνθρωποι, στοιβαγμένοι, με αγκρηλωμένα μάτια.
- Δώσ' το τουφέκι! λέει ο Μίλτος απειλητικά στο τσανάκι.
Αυτός κάνει να μην ακούσει, κιχ μιχ, ρίχνει μια ματιά δίπλα στον αφέντη του τον Μιχάλ, που ροχάλιζε μεθυσμένος απ' το χασίς.
- Γρήγορα, σκουλήκι! Δώσ' το!
Στο μεταξύ άλλοι είχαν τρέξει προς το μαφαζά. Τον ξύπνησαν. Κοίταζε με τα ξαφνιασμένα μάτια του τόσους ανθρώπους από πάνω του, δεν μπορούσε να καταλάβει.
- Γρήγορα! Γρήγορα!
Του το ξηγούμε με λίγα λόγια, αρπούμε το τουφέκι απ' το τσανάκι και του το δίνουμε. Ύστερα τρέχουμε να βρεθούμε στον τόπο του ο καθένας. Όλα αυτά γίνανε μέσα σ' ένα δυο λεπτά.
Δεν είχαμε καλά καλά ξανακαθίσει σαν φάνηκε ο μουλαζίμ εβέλ, ο επιλοχίας και δυο στρατιώτες. Νευρικοί, βιαστικοί. Μόλις τους διακρίνει ο σκοπός παίρνει στάση προσοχής.
Ο αξιωματικός κοιτάζει με απορία και θυμό τον επιλοχία:
- Πού είναι;
Αυτός τα 'χασε: Μα ναι, ναι, τον είδε με τα μάτια του, βεβαιώνει.
- Ουλάν, δεν κοιμάσουν;
- Εγώ; Όχι! λέει ο στρατιώτης.
Ο επιλοχίας, αποσβολωμένος, κοιτάζει προς το μέρος του Μιχάλ, να δει το τσανάκι. Μα είχε χαθεί απ' το φόβο το δικό μας. Κάπου θα είχε χωθεί.
Ο μουλαζίμ - εβέλ χτυπά φουρκισμένος το καμτσίκι στις μπότες του. Ύστερα, για να ξεσπάσει κάπου, που τον ανησύχησαν, το κατεβάζει μια στα μούτρα του σκοπού. Γυρίζει απότομα και φεύγει.

 Έτσι με τον καιρό, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, τυφλά αρχίσαμε, οι μαφαζάδες κι εμείς, να ερχόμαστε σιμά. Να πλησιάζουμε. Τα βράδια έρχουνται πιο ταχτικά και κάνουν παρέα μαζί μας. Λέμε μαζί τα βάσανά μας. Και στην κουβέντα δε μας λεν πια «γεσήρ». Με τη βαριά ανατολίτικη φωνή τους το προφέρνουν γεμάτο θερμότητα και καλοσύνη:

- Αρκαντάς (σύντροφε).
Στις δουλειές που πάμε μήτε χτυπούν πια μήτε βλαστημούν. Σαν δεν είναι μπροστά κανένας ρωμιός τσαούς κάνουν πως δεν βλέπουν και μα α­φήνουν να καθόμαστε. Τουτουνούς τους τσαούς τους τρέμουν, γιατί τους σπιγουνεύουν άναντρα στους αξιωματικούς.
Το μεσημέρι, στο «παϊντός», ξαπλώνουμε μαζί κάτω απ' τον αψύ ήλιο και τρώμε το ψωμί μας. Μιλούμε φιλικά, κι έτσι πολλές φορές περνά η προσδιορισμένη ώρα για ανάπαυση. Τότες αυτοί, φοβισμένοι, μας σηκώνουν ήμερα ήμερα, σα να μας παρακαλούν:
- Άιντε, συντρόφοι, σηκωθήτε.
Σηκωνόμαστε με βαριά καρδιά να ξαναπιάσουμε δουλειά. Κι αυτοί, σα να φοβούνται μη βαρυγκομούμε μαζί τους, μας χτυπούν στον ώμο φιλικά:
- Τι να κάμουμε, αρκαντάς; Ο θεός να μας λυπηθεί, κι εσάς κι εμάς. Να μας λυπηθεί. «Κι εσάς κι εμάς». Το λεν πια σχεδόν μόνιμα. Άρχισαν να μη μπορούν να ξεχωρίζουν τις δυο μοίρες, τη δική τους και τη δικήμας. Τρέμουν τους αξιωματικούς τους και τους τσαουσάδες τους δικούςμας. Αυτούς τους ίδιους μισού με κι εμείς. Ικετεύουν για το «μεμλεκέτ», έ­να καλύβι κάπου. Κι εμείς.
Λοιπόν;
  
Όλοι τους είναι φουκαράδες. Μα πολύ. Δεν τους δίνουν τίποτα για χαρτζιλίκι. Φαίνεται τους κλέβουν οι αξιωματικοί. Υποφέρνουν απ' όλες τις στερήσεις, ακόμα κι απ' τον καπνό. Εμείς μαζεύουμε αποτσίγαρα λεύτερα – αυτοί, όσο να 'ναι, διστάζουν. Δε θέλουν να ταπεινωθούν τόσο. Μα, άμα δεν τους βλέπουμε...
Οι δικοί μας, όσοι δουλεύοντας στους χωριάτες οικονομούμε τίποτε πεντάγροσα, τα κάνουν πάντα καπνό. Μας κερνούν. Ο μαφαζάς βλέπει. Το φιτίλι περνά και σ' αυτόν. Τυλίγει το τσιγάρο, δίνει πίσω το φιτίλι. Το κεφάλι χαμηλά. Το τσακμάκι. Ανάβει. Τότες μονάχα, μαζί με την πρώτη ρουφηξιά, τα μάτια σηκώνουνται. Δε λέει τίποτα.
Α, είναι μεγάλο πράμα δυο μάτια που ακινητούν έτσι...
  
Ώρες ώρες αποτραβιούνται μονάχοι τους σε μια γωνιά. Κοιτάζουν στο βάθος κι αρχίζουν τραγούδια της πατρίδας τους. Τους έχουν μάθει ένα πολεμικό θούριο: «Ανγκαρανίν τασινά μπακ...» Οι γεροί, ρωμαλέοι τόνοι αδυνατίζουν στα χείλια τους, μερώνουν. Κι έτσι που τους τραγουδούν παίρνουν κάτι σαν από μοιρολόι:

Κοίτα κατά το βράχο της Άγκυρας,

κοίτα τα δακρυσμένα μάτια μας...


                                                                                                            

                                                       


Κυριακή 26 Αυγούστου 2012


Ο ΤΣΑΚΙΤΖΗΣ

Ο πολυθρύλητος Τσακιτζής Μεχμέτ Εφές, ή Τσακίρτζαλης, Εφές του Αϊδινίου, που γεννήθηκε το 1872 και σκοτώθηκε το 1912, ο ξακουστός αρχηγός τσετέ (αντάρτικης ομάδας) στη Μικρασία του Αιγαίου, έδρασε ως ληστής. Η δράση του πέρασε στη λαϊκή κουλτούρα κι έγινε παραμύθι. 

Το κράτος του Αβδούλ Χαμίτ πλήρωνε τον πατέρα του, τον ληστή Τσακιτζή Αχμέτ, για να ξεπαστρεύει άλλους ληστές. Όταν σκοτώθηκε όμως, μετά από ενέδρα, ο Τσακιτζής ήταν έντεκα χρονών. Εκδικούμενος το θάνατο του πατέρα του και την προσβολή της μάνας του, έγινε πασίγνωστος φονιάς (το σκότωμα ανθρώπων είναι μια τιμή για τον ζεϊμπέκη). Ο Τσακιτζής σκότωσε συνολικά κατ’ άλλους οκτακόσια, κατ’ άλλους χίλια διακόσια άτομα. Δεν πίστευε όμως ότι είχε αδικήσει κανέναν (είχε την καρδιά του καθαρή σαν παιδιού επτά χρονών). Οι φόνοι αυτοί ήταν φόνοι απονομής δικαίου, τιμής, άμυνας ή αντίστασης στους ζαπτιέδες (χωροφύλακες) του κράτους. Ο Τσακιτζής στήριξε τη δύναμή του στην αγάπη των φτωχών, γιατί ήταν θρήσκος και εμφανιζόταν ως υπερασπιστής του δικαίου. Έκλεβε από τους πλούσιους και τους καταπιεστές του λαού και μοίραζε στους φτωχούς,  έδινε προίκα στα ανύπαντρα κορίτσια. Γι’ αυτό και τον παρομοίασαν με τον Ρομπέν των Δασών. Γινόταν απίστευτα σκληρός όταν έκρινε ότι υπήρξε αδικία ή ατιμία, όπως τότε που έκαψε με φρικτό τρόπο ζωντανούς εννιά αντάρτες που βασανίζαν ένα κορίτσι.
Ήταν τρομερά γρήγορος, εύστοχος στο βόλι, πολύ παράτολμος, πονηρός και ατρόμητος. Σε όλη την αντάρτικη ζωή του ούτε μια φορά δεν έπεσε σε παγίδα. Κι όταν βρισκόταν στην ανάγκη να δώσει μάχη με τους ζαπτιέδες, τους ξέφευγε χωρίς να ματώσει η μύτη του γλιστρώντας ανάμεσά τους, όπως μια τρίχα γλιστράει μέσα από το λάδι. Όταν του έμενε ελεύθερος χρόνος καβαλούσε το άτι του κι έτρεχε ασταμάτητα, έβρισκε μια ανοιχτωσιά και μέχρι να νυχτωθεί τρελαινόταν στο τουφεκίδι. Η ψυχή του γέμιζε αγαλλίαση μ’ αυτό το παιχνίδι.
Είναι πραγματικά απίστευτες οι ιστορίες τόλμης και μπέσας του Τσακιτζή. Η προσωπικότητά του έγινε γνωστή και στο Λονδίνο, όπου το κοινοβούλιο και οι εφημερίδες ενδιαφέρθηκαν για την περίπτωση του ανυπότακτου αντάρτη που δεν μπορούσε να τον αγγίξει η χωροφυλακή και σκορπούσε το φόβο και τον τρόμο και σε άλλες αντάρτικες ομάδες, ενώ ο λαός τον λάτρευε γιατί είχε δύναμη και ασκούσε ένα είδος «λαϊκής δικαιοσύνης». Οι ζημιωμένοι αγάδες κι οι κοτζαμπάσηδες συσπειρώνονταν εναντίον του δίνοντας αφορμή να γραφτούν σελίδες απίστευτης παλικαριάς για τον Τσακιτζή.
Το ενδιαφέρον των Άγγλων σε μια περίοδο που η Αγγλία ενδιαφερόταν για το διαμελισμό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, και η υποστήριξη του Τσακιτζή από τους Βίτολ, επιφανή εγγλέζικη οικογένεια στη Σμύρνη, είναι πράγματι περίεργα. Πολλοί αντάρτες ήταν όργανα του κράτους ή εξυπηρετούσαν φεουδάρχες. Η μυθοποίηση του Τσακιτζή συσκοτίζει την ιστορική αλήθεια. Ωστόσο το λησταντάρτικο ήταν φαινόμενο εξαπλωμένο σε όλα τα Βαλκάνια, που είχε ιδιαίτερη έκταση στην Οθωμανική αυτοκρατορία του τέλους του 19ου αι., ένα «κράτος εν κράτει». Δυο τρεις φορές το οθωμανικό κράτος έδωσε αμνηστία στον Τσακιτζή και τα κιζάνια του (το «τσετέ» του), αλλά τα μίση κι η εκδικητικότητα των ανταγωνιστών του, ανταρτών ή αγάδων τον οδήγησε πάλι στο βουνό.
Ο θρύλος θέλει τον Τσακιτζή να είναι φιλήσυχος, να μη θέλει να γυρνάει στα βουνά και να σκοτώνει. Όμως για λόγους τιμής αναγκάζεται να επιστρέψει (το σφάλμα ήταν του σαραγιού, η αμαρτία της κυβέρνησης). Έτσι, βλέπουμε ότι ισχύει άλλο δίκαιο κι άλλη ηθική, άγραφοι κανόνες ενός κόσμου όπου η δύναμη, η γρηγοράδα, η ευστοχία, η λεβεντιά, η μπέσα και το κιμπαρλίκι είναι πρώτες αξίες, πολύ σημαντικότερες από την ανθρώπινη ζωή. Μαζί μ’ αυτές πάνε η λατρεία, η αφοσίωση, η πίστη των ζεϊμπέκηδων στον Εφέ τους, η εκδίκηση, οι εξυπηρετήσεις, οι συναλλαγές.
Σε δυο τρεις ιστορίες ο Τσακιτζής χαρίζει τη ζωή στον αντίπαλό του «γιατί είναι λεβέντης».
«Αν δεν ήσουν τόσο παλικάρι, δε θα τολμούσες να φτάσεις μέχρι τη μύτη του τουφεκιού μου. Σου χαρίζω τη ζωή ,γιατί είσαι λεβέντης. Άιντε, γύρνα πίσω αμέσως».

Ο Ριουστού Κομπάς ο άνθρωπος που σκότωσε τον Τσακιτζή, αναγκάστηκε να μελετήσει ως και τις συνήθειές του, το παρελθόν του τις αδυναμίες του την ψυχολογία του (κάθε βράδυ καθόμασταν και τα βάζουμε όλα σε μια σειρά, τις ασήμαντες μικροσυγκρούσεις και τις πιο συνηθισμένες αγαθοεργίες του, τους θυμούς του και τα γινάτια του, τις πονηριές του και τις αρρώστιες του, τα χούγια του και τα αντέτια του (συνήθειες). Ακόμα και τον τρόπο που ντυνόταν (δε φορούσε το κοντό μενεβρέκι μέχρι το γόνατο αλλά μακριά περισκελίδα ευρωπαϊκού τύπου, προκαλώντας το θαυμασμό αφού ξεχώριζε προκλητικά προσελκύοντας τους εχθρούς)
Ο Ριουστού παγίδευσε τον Τσακιτζή χρησιμοποιώντας πολύ μεγάλη μαεστρία και τον σκότωσε χάρη στην απίστευτη τόλμη του αδερφού του, που χώθηκε σ ένα νερόλακο και σκαρφάλωσε με υπεράνθρωπες προσπάθειες μια πολύ απότομη βραχοπλαγιά. Το πτώμα του όμως το βρήκαν αποκεφαλισμένο και γδαρμένο ώστε να μην είναι αναγνωρίσιμο, τέτοια εντολή είχε δώσει στα παλικάρια του. Το αναγνώρισε η πρώτη του γυναίκα.
Το κρέμασαν από τα πόδια και το άφησαν εκτεθειμένο σε κοινή θέα στο κέντρο της πλατείας του Ναζιλλί, αλλά πολύς κόσμος έκλαιγε και το πήρε πολύ βαριά που εκτέθηκε δημόσια, κρεμασμένο ανάποδα το σώμα ενός τόσο γενναίου ανθρώπου.


Ο θρύλος του τσακιτζή έχει περάσει και στην ελληνική παράδοση, τραγουδήθηκε με τούρκικα αλλά και με ελληνικά λόγια. 



Τσακιτζή παλικαρά
με τα παλικάρια σου
που την τρέμει ο ντουνιάς
την παλικαριά σου
και την εμορφάδα σου

Τσακιτζή παλικαρά
πέρασε κι απ τα Βουρλά
πέρασε κι από τα Αϊδίνι
τσακιτζή λεβέντη
να παντρέψεις ορφανά

Τσακιτζή παλικαρά
να γυρίζεις τα βουνά
για κατέβα και στη Σμύρνη
τσακιτζή λεβέντη
να παντρέψεις ορφανά.